دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2099

باغ هستی نیست جز رنگی که گرداند عدم

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اندعدمردیف عدمدشواری دشوارتر

ما و این پرواز تا هر جا پَر افشاند عدم

چون سحر نشو و نماها یک قلم سازِ هواست

زین چمن بیش از نفس دیگر چه رویاند عدم

گرد وهمی آشیان در بال عنقا بسته‌ام

آه از آن روزی که بر ما دامن افشاند عدم

خواه عشرت، خواه غم، خواهی خزان، خواهی بهار

هرچه پیش آید وجود است آنچه پس مانَد عدم

قاصد مُلک خیالم از تک و پویم مپرس

هرکجایم می‌فرستد بازمی‌خوانَد عدم

خلوتِ تنزیه و این سامان کدورت حیرت است

گرد ما عمری است از خود دور می‌راند عدم

یک نَفَس اظهار و یک عالم غبار ما و من

چشم ما زین بیشتر دیگر چه پوشاند عدم

مرگ هم از فتنهٔ خُلد و جحیم آسوده نیست

کاش این گردی که ما داریم بنشاند عدم

ما و من چیزی نکرد انشا که باید فهم کرد

می نویسد هستی‌ام سطری که می‌خواند عدم

همچو بوی گل ز نقد ما فناسرمایگان

هم ز خود گیرد شمار آنچه بستاند عدم

گفتگو بسیار دارد آن دهانِ بی‌نشان

هوش معذور است اینجا تا چه فهمانَد عدم

لعبت خاکیم بیدل جوهر فطرت کجاست

گر همه هستی شود چیزی نمی‌داند عدم

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی گل / بهار نفس / دم پر / بال / پرواز چرخهٔ آدم/گندم/نان نفس

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 1969
زان بهار ناز حیرانم غزل 223
حیرت دیدار سامان سفر غزل 1882
جای آن است که بالد گ غزل 2530
بی‌نشان حسنی که درس غزل 1160
تا ز عبرت سر مژگان ب غزل 1007
فنا کی شغل سودای محب

خوانش و منبع در گنجور ↗