→ دیوانِ بیدل دهلوی

چرخهٔ آدم/گندم/نان

410 بیت · 428 مصراع · 370 غزل

تعریف

gandom-nan

این مدخل شبکه‌ای کوچک اما پرمعنا از آدم، گندم، نان، بهشت/جنت و روزی را ثبت می‌کند. شاهد کانونی آن بیت آغازین غزل 27 است: «کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پیدا / که آدم، ازبهشت آید برون، تا نان شود پیدا». در این صورت‌بندی، بیرون‌آمدن آدم از بهشت با پیداشدن نان هم‌زمان می‌شود؛ هبوط به زبان معاش، گندم، روزی و فشار نان خوانده می‌شود.

این مدخل عمداً از `adam-hasti` جداست: `adam-hasti` عدم/هستی است، نه حضرت آدم. در اینجا «آدم» فقط وقتی به چرخه مربوط است که در کنار گندم، نان، بهشت، جنت، حوا، روزی یا لغزش/جرم آدم بنشیند. همچنین واژهٔ «هبوط» در دیوان بیدل غالباً نجومی و همراه صعود است؛ پس هبوطِ قرآنی در این مدخل از راهِ آدم/بهشت/نان و گندم فهمیده می‌شود، نه از هر رخداد لفظیِ «هبوط».

لایهٔ سطح این مدخل شمارش‌پذیر است: خانوادهٔ FTS این خوشه 428 مصراع، 410 بیت و 370 غزل را لمس می‌کند. درون آن، «روزی» 150 مصراع، «آدم» 66، «نان» 63، «بهشت» 50، «خلد» 40، «گندم» 25، «فردوس» 24، «رزق» 15 و «جنت» 11 رخداد دارد. اما لایهٔ عمق، یعنی «هبوط به‌مثابه اقتصاد نان»، فقط فرضیهٔ لنزی است و پیش از هر bus record باید از گیت انسانی بگذرد.

شواهد

22 بیت
  1. 1
    کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پیدا / که آدم، ازبهشت آید برون،  تا نان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 305 · ganjoor 40,659
  2. 2
    جرم آدم چه اثر داشت که از منفعلی / گشت در مزرع گندم همه دختر پید‌ا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رپیدا
    شناسه
    bayt 325 · ganjoor 40,660
  3. 3
    خیال قرب غفلت دوری ازانس است محرم را / تبسم‌های‌گندم چین دامن گشث آدم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,175 · ganjoor 40,739
  4. 4
    پیر عقل از ما به درد نان مقدم رفته است / در فشار کوچه‌های گندم آدم رفته است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مرفتهاست
    شناسه
    bayt 6,500 · ganjoor 41,209
  5. 5
    ترک طلب روزی از آدم چه خیال است / گندم نتوانست لب از حسرت نان بست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبست
    شناسه
    bayt 7,152 · ganjoor 41,708
  6. 6
    آدم از بهر چه گندم‌گون قرارش داده‌اند / یعنی این ترکیب را از حسرت نان چاره نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انچارهنیست
    شناسه
    bayt 9,001 · ganjoor 41,878
  7. 7
    تشویش روزی آخر نگذاشت دامن ما / گندم قفای آدم از بس دوید نان شد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انشد
    شناسه
    bayt 14,401 · ganjoor 42,352
  8. 8
    از تلاش رزق خود را در وبال افکند خلق / کرد گندم جاده‌های لغزش آدم سپید
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مسپید
    شناسه
    bayt 18,305 · ganjoor 43,666
  9. 9
    درپی روزی تلاش آدمی امروز نیست / از ازل آواره دارد فکرگندم کردنش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مکردنش
    شناسه
    bayt 20,815 · ganjoor 43,885
  10. 10
    گندم به غیر آفت آدم چه داشته‌ست / یارب تو شکل زن نپسندی دچار مرد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارمرد
    شناسه
    bayt 12,691 · ganjoor 42,201
  11. 11
    ریشه‌ها دارد جنون تخم نیرنگ خیال / می‌کشد گندم‌ سر از فردوس و آدم می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ممیشود
    شناسه
    bayt 17,893 · ganjoor 43,630
  12. 12
    سخت دلکوب است مضمون‌یابی تدبیر رزق / گندم بسیار بر هم خورد تا نان کرد طرح
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انکردطرح
    شناسه
    bayt 10,354 · ganjoor 41,996
  13. 13
    هیچکس ‌در مزرع امکان قناعت‌پیشه نیست / گر همه گندم بود خمیازهٔ نان می‌کشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمیکشد
    شناسه
    bayt 14,268 · ganjoor 42,340
  14. 14
    همچوگندم می‌کشد هرکس درین هفت آسیا / آنقدر رنجی‌که بر می‌آورد نانش ز سنگ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشزسنگ
    شناسه
    bayt 21,907 · ganjoor 43,981
  15. 15
    این زمان عرض کمالت فکر آب و نان بس است / آدمیت داشتی در کار گندم کرده‌ای
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مکردهای
    شناسه
    bayt 30,251 · ganjoor 44,712
  16. 16
    هیچ دانا نزند تیشه به پای آرم / از بهشت آنکه برون آمده‌است آدم نیست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    منیست
    شناسه
    bayt 8,771 · ganjoor 41,859
  17. 17
    ای فضول و هم عقبا آدم از جنت چه دید / عبرت ‌است‌ آنجا که ‌صاحبخانه ‌مهمان می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمیشود
    شناسه
    bayt 17,950 · ganjoor 43,634
  18. 18
    ای خیال آواره اکنون جای آرامت کجاست / از بهشت آخر تو هم با صلب آدم رفته‌ای
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مرفتهای
    شناسه
    bayt 30,201 · ganjoor 44,707
  19. 19
    عدم گفتن کفایت می‌کند تا آدم و حوا / دگر این هرزه درس وهم طو‌مار نسب مگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بمگشا
    شناسه
    bayt 2,003 · ganjoor 40,812
  20. 20
    این ماو من‌کزاهل جهان سرکشیده است / از انفعال آدم و حوا دمیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,800 · ganjoor 41,234
  21. 21
    این آدم وحوا شرف نسبت هستی است / بیدل نتوان پیش عدم نام نَسَب برد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ببرد
    شناسه
    bayt 12,177 · ganjoor 42,157
  22. 22
    بر خیال خلد بیدل زاهدان را نازهاست / لیک ازین غافل‌کزین ویرانه آدم رفته است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادمرفتهاست
    شناسه
    bayt 6,522 · ganjoor 41,210

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.HUBUT · Q2:36 · Q2:38 · Q7:24 · Q20:123

لایهٔ سطح: آدم/بهشت/جنت/گندم/نان در یک خانوادهٔ قابل شمارش می‌آیند. لایهٔ عمق: هبوط در این خوشه به اقتصادِ نان و زحمتِ روزی ترجمه می‌شود، نه صرفاً سقوط کیفری؛ اما این پل با Q.HUBUT فقط فرضیهٔ لنزی است. عدم‌قطعیت عمق صریح است؛ نیازمندِ گیتِ انسانی.

Q.ADAM · Q2:30 · Q2:31 · Q20:115

لایهٔ سطح: این مدخل آدمِ روایی را با گندم، نان، بهشت و حوا می‌گیرد و با adam-hasti یکی نیست. لایهٔ عمق: آدم در خوانش بیدلیِ این شواهد صورتِ بشرِ گرفتارِ نان و ترکیب است؛ این خوانش قطعی نیست و فقط با گیت انسانی می‌تواند به ادعا ارتقا یابد. نیازمندِ گیتِ انسانی.

Q.RIZQ · Q11:6 · Q51:58

لایهٔ سطح: روزی/رزق/نان و گندم در شواهد حاضر شمارش‌پذیرند. لایهٔ عمق: نان در این چرخه می‌تواند صورتِ بیدلیِ رزقِ زمینی و رنج‌آور باشد، اما این نگاشت از جنس ادعای عمقی است، نه برچسب سطحی. عدم‌قطعیت عمق صریح است؛ نیازمندِ گیتِ انسانی.

هم‌خانوادهٔ این واژه