دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 254

گر چنین بالد ز طوف دامنت اجزای ما

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ایماردیف مادشواری دشوارتر

بر سر ما سایه خواهد کرد سر تا پای ما

بی‌نفس در ظلمت‌آباد عدم خوابیده‌ایم

شانه زن‌گیسو، سحر انشاکن از شبهای‌ما

جهد ما مصروف‌یک سیرگریبان است وبس

غیر این‌گرداب موجی نیست در دریای ما

برتن ما هیچ نتوان دوخت جز آزادگی

گرهمه سوزن دمد چون سروازاعضای ما

ماجرای بوی گل نشنیده می‌باید شنید

ای هوس‌تن زن، زبان‌غنچه است انشای ما

رنگی ازگلزار بیرنگی برون جوشیده‌ایم

از خرابات پری می می‌کشد مینای ما

یار در آغوش و سیر کعبه و دیر آرزوست

تا کجا رفته‌ست از خود شوق بی‌پروای ما

سعی‌همت را ز بی‌مغزان چه مقدار آفت‌است

هرکه را گردید سر، برلغزشی زد پای ما

دل مصفاکن، سراز وستعگه مشرب برآر

آینه‌صیقل زدن سیری‌ست در صحرای ما

ششجهت‌هنگامهٔ امکان ز نفی ماپر است

رفتن از خود تا کجا خالی نماید جای ما

یک نفس بیدل سری باید نیاز جیب کرد

غیر مجنون نیست‌کس در خیمهٔ لیلای ما

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم نفس آیینه عدم/هستی گل / بهار پا / قدم / راه

تلمیحاتِ این غزل

کعبه مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
غنچه: گُلِ نشکفته؛ نمادِ دلِ بسته، رازِ نهفته و دهانِ خاموش.

غزل‌های مرتبط

غزل 252
از ما پیام وصل تهی ک غزل 259
وصف لب تو گر دمد از غزل 253
فقر نخواست شکوهٔ مفل غزل 232
با همه افسردگی مفت ت غزل 238
غیر وحدت بر نتابد هم غزل 190
لغزشی خورده ز پا تا

خوانش و منبع در گنجور ↗