دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2724

ز چه ناز بال دعوی به فلک گشاده باشی

وزن فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)قافیه ادهباشیردیف باشیدشواری نسبتاً آسان

تو غبار ناتوانی ته پا فتاده باشی

می عیش بیخمارت نفسی اگر درین بزم

سر از خیال خالی دل بی‌اراده باشی

قدمی اگر شماری پی عزم پرفشانی

به هزار چین دامن ز سحر زیاده باشی

ز تلاش برق تازان گروت گذشته باشد

تو اگر سوار همت دو قدم پیاده باشی

زنمو به رنگ شبنم طرب بهار این بس

که ز چشم تر کشی سر به در اوفتاده باشی

نسزد به مکتب وهم غم سرنوشت خوردن

خط این جریده پوچ است خوشت آنکه ساده باشی

همه را ز باغ اعمال نظر او نبست نازش

تو نم جبین نداری چه گل آب داده باشی

شرر پریده رنگت اگر این بهار دارد

ز مشیمهٔ تعین به چه ننگ زاده باشی

گل سرخوش و مستی طلبی است مابقی هیچ

اگر این خمار بشکست نه قدح نه باده باشی

چو جوانی و چه پیری به کشاکش است کارت

چو کمان دمی که زورت شکند کباده باشی

نروی به محفل ای شمع که زتنگی دل آنجا

به نشستن تو جا نیست مگر ایستاده باشی

سخنت به طبع مستان اثری نکرد بیدل

سر شیشه‌های خالی چقدر گشاده باشی

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار سر / سودا آتش / شمع بزم / محفل چشم / نگاه دل / قلب

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.

غزل‌های مرتبط

غزل 1006
به خیال زنده بودن هو غزل 576
دل عمرهاست آینه ترتی غزل 1471
بهار رنگ عبرت جز دل غزل 1416
اگر از گدازم نمی گل غزل 1128
تا جلوهٔ بیرنگ تو بر غزل 2197
آمد ز گلشن ناز آن جو

خوانش و منبع در گنجور ↗