→ دیوانِ بیدل دهلوی

پر / بال / پرواز

2,181 بیت · 2,376 مصراع · 1,506 غزل

تعریف

par-bal-parvaz

پر / بال / پرواز در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با پر، بال، پرواز شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن آشیان، قفس، رهایی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: اوج‌گیری، آزادی و سبک‌باری. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 2376 مصراع، 2181 بیت و 1506 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: پر (1082)، بال (673)، پرواز (514)، قفس (268)، آشیان (168)، رهایی (67). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    پرواز تا جنون کرد گم شد سراغ راحت / بردیم با پر و بال خاشاک آشیان‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,354 · ganjoor 40,934
  2. 2
    پرواز اگر به عالم انست دلیل نیست / زین رنج بال و پر قفس آهنین خوش است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینخوشاست
    شناسه
    bayt 5,650 · ganjoor 41,134
  3. 3
    یکسر به زیر چرخ‌، پر و بال ریختیم / پرواز کس نجست ز بام قفس بلند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سبلند
    شناسه
    bayt 16,704 · ganjoor 43,527
  4. 4
    از خم مژگان برون تاز است پرواز نگاه / وحشت ما بال و پر کرده‌ست اندر آشیان
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ان
    شناسه
    bayt 27,471 · ganjoor 44,467
  5. 5
    از بیضه سر کشیدم اما کجاست پرواز / تا بال و پر توانیم از آشیان‌ کشیدن
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انکشیدن
    شناسه
    bayt 28,428 · ganjoor 44,550
  6. 6
    اگر به صد رنگ پر فشانم‌، ز دام جستن نمی‌توانم / که کرد پرواز بی‌نشانم، چو بال طاووس هاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 352 · ganjoor 40,662
  7. 7
    پرواز بی‌نشانی از این دشت مفت نیست / سعی غبار شو همه تن بال و پر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 671 · ganjoor 40,694
  8. 8
    نیست بی‌افشای راز عاشقان پرواز رنگ / بال و پر باید شکست این طایر پیغام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,238 · ganjoor 40,744
  9. 9
    بیدل از بال و پر بسته نیاید پرواز / غنچه تا وا نشود جلوه نبخشد بورا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,618 · ganjoor 40,777
  10. 10
    ناله در پرواز دارد کوشش ما چون سپند / کز گداز بال و پر وا می‌شود منقار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,185 · ganjoor 40,828
  11. 11
    جرأت پرواز برق خرمن آسودگی‌ست / یک جهان آشفتگی در بال و پر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,519 · ganjoor 40,857
  12. 12
    ندارد نامهٔ من درخور پرواز مضمونی / مگر رنگی ببندم بر پر و بال کبوترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,176 · ganjoor 40,918
  13. 13
    بال‌ و پر برهم‌ زدن بی‌ شوخیِ پرواز نیست / بی‌ تکلف نغمه‌خیز است اضطراب تارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,217 · ganjoor 40,921
  14. 14
    زین چمن‌یک برگ بی‌بال و پر پرواز نیست / بیخبر شیرازه‌بند نسخهٔ زنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,946 · ganjoor 40,986
  15. 15
    شکایت‌نامهٔ بیداد محو بال عنقا شد / هنوز از ناله‌ام پرواز می‌خواهد پر تیرت
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرت
    شناسه
    bayt 4,700 · ganjoor 41,053
  16. 16
    پیچیده‌ایم نامهٔ پرواز در بغل / رنگ شکستگان پر و بال کبوتر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,331 · ganjoor 41,104
  17. 17
    به هر جا بال عجز ما گشودند / پر پرواز نقش پای لنگی ‌ست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    نگیست
    شناسه
    bayt 8,334 · ganjoor 41,822
  18. 18
    تپشی چند که در بال و پر شعلهٔ ماست / ذوق پرواز رسا سوخته یا می‌سوزد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اسوختهیامیسوزد
    شناسه
    bayt 13,004 · ganjoor 42,229
  19. 19
    حسرت پرواز رنگ دستگاه ناله ریخت / بال و پر تا فالی از خمیازه زد منقار شد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارشد
    شناسه
    bayt 14,099 · ganjoor 42,325
  20. 20
    با همه نفی سخن شوخی معنی باقیست / بال و پر ریخت گل و رنگ ز پرواز نماند
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازنماند
    شناسه
    bayt 14,894 · ganjoor 42,396
  21. 21
    نالهٔ ما زین چمن تمهید پرواز است و بس / بلبلان منقار پیش از بال و پر واکرده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رواکردهاند
    شناسه
    bayt 15,212 · ganjoor 42,424
  22. 22
    موج آب‌ گوهر از ننگ تپیدن فارغ است / لاف عزلت می‌زنی بال و پر پرواز بند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازبند
    شناسه
    bayt 15,469 · ganjoor 42,447
  23. 23
    نکهت گل‌، دام اگر دارد همان برگ گل است / رهزن پرواز مشتاق تو بال و پر بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ربود
    شناسه
    bayt 16,969 · ganjoor 43,550
  24. 24
    چشمی بگشا منشاء پرواز همین است / چون بیضه شکستی دمدت بال و پر از خود
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رازخود
    شناسه
    bayt 17,378 · ganjoor 43,586
  25. 25
    آه عالم‌سوز دارد رشتهٔ پرواز ما / شعلهٔ آتش پر و بال سمندر می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیشود
    شناسه
    bayt 17,816 · ganjoor 43,623
  26. 26
    قوّت پرواز در آسایش بال و پر است / هرقدر خاموش باشی ناله‌کامل می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لمیشود
    شناسه
    bayt 17,845 · ganjoor 43,626
  27. 27
    چون فنا نزدیک شد مشکل بود ضبط حواس / در دم پرواز بال و پر پریشان می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رپریشانمیشود
    شناسه
    bayt 17,981 · ganjoor 43,637
  28. 28
    ما و من از فسون تعلق بهار کرد / پرواز رنگها ز پر و بال وانمود
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الوانمود
    شناسه
    bayt 18,109 · ganjoor 43,649
  29. 29
    رنگ پریده‌ای هست فرصت کمین وحشت / پرواز مقصد ما زین بال و پر مجویید
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    رمجویید
    شناسه
    bayt 18,856 · ganjoor 43,715
  30. 30
    نفس مسوز به پرواز لاف ما و منت / به شعله تا چقدر بال و پر دهد کاغذ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ردهدکاغذ
    شناسه
    bayt 18,870 · ganjoor 43,716

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه