دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1717

کی رود از خاطر آشفته‌ام سودای ناز

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اینازردیف نازدشواری میانه

مو به مویم ریشه دارد از خطش غوغای ناز

عرش پرواز است معنی تا زمینگیرست لفظ

اینقدر از عجز من قد می‌کشد بالای ناز

دل نه تنها از تغافل های سرشارش گداخت

حیرت آیینه هم خون است ز استغنای ناز

نیست ممکن گل کند زین پردهٔ عجز و غرور

عشق بی‌عرض نیاز و حسن بی‌ایمای ناز

تا به شوخی می‌زند چشمت عرق‌گل می‌کند

نیست بی‌ایجاد گوهر موج این دریای ناز

بسکه ابرام نیاز از بیخودی بردیم پیش

چین ابرو شد تبسم بر لب گویای ناز

گرچه رنگ شوخ‌چشمی برنمی‌دارد حیا

در عرق یک سر نگه می‌پرورد سیمای ناز

در چمن، رعنایی سرو لب جویم کداخت

ازکجا افتاده است این سایهٔ بالای ناز

تا به کی باشی فضول آرزوهای غرور

در نیازآباد هستی نیست خالی جای ناز

شعلهٔ افسرده رعنایی به خاکستر نهفت

موی پیری گشت آخر پنبهٔ مینای ناز

گرتظلم دامنت گیرد به دل خون کن نفس

با تغافل توام است افتاده‌ست سر تا پای ناز

چشم کو تا از قماش حیرت آگاهش کنند

سخت بیرنگ است بیدل صورت دیبای ناز

مفاهیمِ این غزل

ناز / نیاز آیینه گل / بهار لب / تبسم عجز / فقر سر / سودا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.

غزل‌های مرتبط

غزل 1718
نرگسش وامی‌کند طومار غزل 1941
با چنین شوخی نشیند ت غزل 819
اندیشه در نزاکت معنی غزل 601
در جنونم موی سر ساما غزل 2198
واکرد صبح آهی بر دل غزل 89
لب جویی که از عکس تو

خوانش و منبع در گنجور ↗