دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2244

بی شبههٔ تحقیق نه شخصم نه مثالم

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه المدشواری دشوارتر

چون صورت عنقا چه خیال است خیالم

جز گرد جنون خیز نفس هیچ ندارد

این دشت تخیل که منش وهم غزالم

گفتم چو مه نوکنم اظهار تمامی

از خجلت نقصان سپر انداخت کمالم

از چرخ چرا شکوهٔ اقبال فروشم

آنم که مرا هم نظری نیست به حالم

با بخت سیه صرفه‌ای از فضل نبردم

در عرض هنر رستن مو بر سر خالم

از هر مژه صد چاک جگر نسخه فروش است

حیرت چقدر نامه گشود از پر و بالم

هر چند سبک می‌گذرم از سر هستی

چون رنگ همان پی سپر گردش حالم

حرفیست وجودم ز سراب رم فرصت

چون عمر درین عرصه غبار مه و سالم

هستی المی نیست که یابند علاجش

در آتش خویشم چه کنم پیش که نالم

تدبیر فراقی که ندارم چه توان کرد

بیدل به هوس سوختهٔ ذوق وصالم

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم دنیا-بازی / بازی دنیا سر / سودا عدم/هستی غبار / سایه خیال

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 556
دارم ز نفس ناله که ج غزل 2247
عمری‌ست قیامتکدهٔ گر غزل 2348
از چاک گریبان به دلی غزل 1201
ما راکه نفس آینه پرد غزل 569
آتش وحشتم آنجاکه برا غزل 455
از چمن تا انجمن جوش

خوانش و منبع در گنجور ↗