→ دیوانِ بیدل دهلوی

دل / قلب

4,413 بیت · 4,480 مصراع · 2,177 غزل

تعریف

del-qalb

دل / قلب در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با دل، قلب، دل‌ها، دلها شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن جان، سینه، درون است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کانون آگاهی، عشق و درد درونی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 4480 مصراع، 4413 بیت و 2177 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: دل (4003)، سینه (213)، جان (196)، دلها (68)، درون (25)، دل‌ها (22). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    از دل تنها توان بر قلب محشر تاختن / لیک نتوان ‌گشت با یک دل ز صد لشکر طرف
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رطرف
    شناسه
    bayt 21,601 · ganjoor 43,954
  2. 2
    درین محنت‌سرا گر بستر راحت هوس داری / نمالی سینه بر گردی که گیرد دامن دل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,273 · ganjoor 40,927
  3. 3
    به اولین جلوه‌ات ز دل‌ها رمید صبر و گداخت طاقت / کجاست آیینه تا بگیرد غبارِ حیرت درین تماشا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 22 · ganjoor 40,634
  4. 4
    سیه‌روزی فروغ تیره‌بختان بس بود بیدل / ز دود خویش باشد سرمه چشم داغ دل‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 475 · ganjoor 40,673
  5. 5
    سری‌ نبود به وحشت‌ ز بزم‌ جستن‌ ما را / فشار تنگی دل‌ها شکست دامن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 548 · ganjoor 40,681
  6. 6
    عشق هرجا شوید از دل‌ها غبار رنگ را / ریگ زیر آب خنداند شرار سنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,078 · ganjoor 40,731
  7. 7
    ز دلها تا جنون جوشد نگاهی را پرافشان‌کن / جهان تا گرد دل‌گیرد پریشان سازکاکل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,115 · ganjoor 40,734
  8. 8
    بیدل از تسلیم‌، ما هم صید دل‌ها کرده‌ایم / نسبتی با زلف می‌باشد سرِ افتاده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,737 · ganjoor 40,788
  9. 9
    عالمی را انفعال وضع بیکاری گداخت / ناخن سرخاری دل‌ها مگردان شانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,814 · ganjoor 40,795
  10. 10
    ز دم‌سردی دوران کم نگردد گرمی دل‌ها / فسردن‌ مشکل است از آب‌ دریا جوش ماهی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    وشماهیرا
    شناسه
    bayt 1,946 · ganjoor 40,807
  11. 11
    ز برق این تحیر آب شد آیینهٔ دل‌ها / که ره تا محمل لیلی‌ست بیرون‌گرد محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,281 · ganjoor 40,928
  12. 12
    ز قطعِ الفت دل‌ها حسود آسوده ننشیند / شود خمیازهٔ مقراض افزون در بریدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,438 · ganjoor 40,941
  13. 13
    جادهٔ کج رهروان را سر خط جانکاهی‌ست / باعث آشوب دل ها پیچ و تاب آرزوست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وست
    شناسه
    bayt 7,696 · ganjoor 41,754
  14. 14
    بر بنای دهر از سیل قیامت نگذرد / آن‌چه از روی عرقناک تو بر دل‌ها گذشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذشت
    شناسه
    bayt 9,606 · ganjoor 41,930
  15. 15
    کلفت‌زدای کینهٔ دل‌ها تواضع است / زین تیشه می‌توان‌ گره سنگ باز کرد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازکرد
    شناسه
    bayt 12,519 · ganjoor 42,187
  16. 16
    صید دل‌ها نتوان کرد مگر از تسلیم / طرهٔ شاهد این بزم خمیدن باشد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یدنباشد
    شناسه
    bayt 13,592 · ganjoor 42,282
  17. 17
    خدمت دل‌ها کن اینجا کفر و دین منظور نیست / آینه ازهرکه باشد مفت روشنگر بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ربود
    شناسه
    bayt 16,977 · ganjoor 43,550
  18. 18
    دل‌ها همه خلوتکدهٔ جلوهٔ نازند / از هر صدف آن گوهر یکدانه طلب کن
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انهطلبکن
    شناسه
    bayt 28,547 · ganjoor 44,560
  19. 19
    تا کجا آن جلوه در دل‌ها کشد میدان سری / در فشار شیشه افتاده‌ست آغوش پری
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ری
    شناسه
    bayt 30,718 · ganjoor 44,755
  20. 20
    می‌کند دودی از نفس ظاهر / تا دهد عرضه داغِ دل‌ها را
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,403 · ganjoor 71,034
  21. 21
    آیینهٔ چندین تب وتاب است دل ما / چون د‌اغ جنون شعله نقاب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,376 · ganjoor 40,846
  22. 22
    لعل تو به حرف آمد و دادیم دل ازدست / یعنی به سؤ‌ال تو جواب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,381 · ganjoor 40,846
  23. 23
    هم آبله هم چشم پر آب است دل ما / پیمانهٔ صد رنگ شراب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,388 · ganjoor 40,847
  24. 24
    باغی‌که بهارش همه سنگ است دل اوست / دشتی‌که غبارش همه آب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,390 · ganjoor 40,847
  25. 25
    نشود جاه و حَشَم شهرتِ خامِ دلِ ما / این نگینها متراشید به نام دل ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امدلما
    شناسه
    bayt 2,400 · ganjoor 40,848
  26. 26
    ای به زلفت جوهر آیینهٔ دل تاب‌ها / چون مژه دل بستهٔ چشم سیاهت خواب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,112 · ganjoor 40,913
  27. 27
    داغ محبتم در دل نیست جای من / آنجاکه حلقه می‌زنم از دل درونتر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,322 · ganjoor 41,104
  28. 28
    داغ اگر حلقه زند ساغر صهبای دل است / ناله گر بال کشد گردن مینای دل است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایدلاست
    شناسه
    bayt 5,882 · ganjoor 41,155
  29. 29
    صبح این بادیه آشوب تپشهای دل است / شام‌گردی ز جنون‌تازی سودای دل است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایدلاست
    شناسه
    bayt 5,894 · ganjoor 41,156
  30. 30
    نی صبر به دل مانْد و نه حیرت به نظرها / ای سیل دل و برق نظر، این چه خرام است؟
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,010 · ganjoor 41,165

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.QALB

هم‌خانوادهٔ این واژه