دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1561

عرض هستی زنگ بر آیینهٔ دل می‌شود

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه لمیشودردیف می شوددشواری نسبتاً آسان

تا نفس خط می‌کشد این صفحه باطل می‌شود

آب می‌گردد به چندین رنگ حسرتهای دل

تاکف خونی نثار تیغ قاتل می‌شود

در پناه دل توان رست از دو عالم پیچ و تاب

برگهر موجی که خود را بست ساحل می‌شود

بسکه ما حسرت‌نصیبان وارث بیتابی‌ایم

می‌رسد بر ما تپیدن هرکه بسمل می‌شود

زندگانی سخت دشوار است با اسباب هوش

بی‌شعوری گر نباشد کار مشکل می‌شود

اوج عزت درکمین انتظار عجز ماست

از شکستن دست در گردن حمایل می‌شود

بر مراد یک جهان دل تا به کی گردد فلک

گر دو عالم جمع سازد کار یک دل می‌شود

در ره عشقت که پایانی ندارد جاده‌اش

هرکه واماند برای خویش منزل می‌شود

گر بسوزد آه مجنون بر رخ لیلی نقاب

شرم می‌بالد به خود چندانکه محمل می‌شود

انفعال هستی آفاق را آیینه‌ام

هرکه روتابد زخود با من مقابل می‌شود

کس اسیر انقلاب نارساییها مباد

دست قدرت چون تهی شد پای در گل می‌شود

این دبستان من و ما انتخابش خامی است

لب به دندان گر فشاری نقطه حاصل می‌شود

نشئهٔ آسودگی در ساغر یأس است و بس

راحت جاوید دارد هرکه بیدل می‌شود

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب آیینه جهان / دهر پا / قدم / راه دست / کف تیغ / بسمل

تلمیحاتِ این غزل

لیلی مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1558
آخر از جمع هوسها عقد غزل 1560
دل ز هر اندیشه با رج غزل 1563
آتش شوق طلب آنجا که غزل 1559
جزو موزون اعتدال جوه غزل 1567
تا دم تیغت به عرض جل غزل 1555
هرکجا عبرت به درس وع

خوانش و منبع در گنجور ↗