→ دیوانِ بیدل دهلوی

پا / قدم / راه

2,602 بیت · 2,767 مصراع · 1,640 غزل

تعریف

pa-qadam-rah

پا / قدم / راه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با پا، پای، قدم، راه، جاده شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن منزل، رفتار، سلوک است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: حرکت، سلوک و رنج راه. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 2767 مصراع، 2602 بیت و 1640 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: پا (1020)، پای (521)، راه (475)، قدم (463)، منزل (212)، جاده (187). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    چون جاده تا به راه رضا سر نهاده‌ایم / موج گل است بر سر ما جوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 75 · ganjoor 40,639
  2. 2
    غافلان عافیت را هر قدم مانند شمع / خفته یک پا بر زمین و پای دیگر در هواست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,872 · ganjoor 41,067
  3. 3
    مرا به آبلهٔ پا چه مشکل افتادست / که تا قدم زده‌ام پای بر دل افتادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لافتادست
    شناسه
    bayt 7,201 · ganjoor 41,712
  4. 4
    گر انفعال خطا نگذرد ز جادهٔ عبرت / بسر درآمده را پا کفیل راه نگردد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اهنگردد
    شناسه
    bayt 10,842 · ganjoor 42,038
  5. 5
    سر به سنگ‌ کعبه سایم یا قدم در راه دیر / بی‌سر و بی‌پا برون زان آستانم کرده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمکردهاند
    شناسه
    bayt 15,289 · ganjoor 42,431
  6. 6
    ز تمیز جاده و منزلت الم تردد نیک و بد / خط پا به دایره می‌رسد سر اگر شود به قدم غلط
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    مغلط
    شناسه
    bayt 21,199 · ganjoor 43,917
  7. 7
    هر چند به راه طلب افتاده‌ام از پا / ننشسته‌ چو نقش قدم آبله دارم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارم
    شناسه
    bayt 24,512 · ganjoor 44,211
  8. 8
    یک قدم وحشت ادا شد گرمی جولان شوق / همچو برق از جادهٔ نقش‌ کف پا سوختیم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسوختیم
    شناسه
    bayt 26,769 · ganjoor 44,410
  9. 9
    کم تلاش هوس شمردم قدم به عجز طلب فشردم / به کعبهٔ امن راه بردم ز تیشه بر پای لنگ خوردن
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    نگخوردن
    شناسه
    bayt 28,156 · ganjoor 44,526
  10. 10
    بسکه افشردم قدم در خاک راه نیستی / همچو شمع آخرسر من‌گشت نقش پای من
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایمن
    شناسه
    bayt 29,148 · ganjoor 44,613
  11. 11
    دوری مقصد بقدر دستگاه جستجوست / پا گر از رفتار ماند جاده منزل می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لمیشود
    شناسه
    bayt 17,847 · ganjoor 43,626
  12. 12
    بیدل آخر به سر خویش قدم باید زد / جادهٔ منزل تحقیق خط پرگار است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اراست
    شناسه
    bayt 5,423 · ganjoor 41,111
  13. 13
    نه منزل بی‌نشان، نی جاده تنگ است / به ‌راهت پای‌ خواب ‌آلوده سنگ است
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,788 · ganjoor 41,147
  14. 14
    خاکساران‌، قاصد افتادگیهای همند / جاده را طومار نقش پا به منزل بردن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,150 · ganjoor 41,178
  15. 15
    اشکم و گم‌ کرده‌ام از ضعف راه اضطراب / ورنه این ره لغزش پا داشت‌گر منزل نداشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لنداشت
    شناسه
    bayt 9,479 · ganjoor 41,919
  16. 16
    کسی در‌ین دشت بی‌سر و پا برون منزل نمی‌خرامد / به خط پرگار جاده دارد تردد کاروان حادث
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    انحادث
    شناسه
    bayt 10,129 · ganjoor 41,976
  17. 17
    ز غبار جاده ی معصیت نشدیم محرم عافیت / به ‌کجاست منزل غافلی ‌که فتد به راه ‌روان ‌کج
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    انکج
    شناسه
    bayt 10,157 · ganjoor 41,979
  18. 18
    به ظاهرگر زمینگیرم زمقصد نیستم غافل / که چشم نقش پا از جاده بر منزل نظر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,229 · ganjoor 42,072
  19. 19
    نفس به جاده طرازی اگر فضول نیفتد / سراسر دو جهان منزل است‌، راه ندارد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اهندارد
    شناسه
    bayt 11,677 · ganjoor 42,114
  20. 20
    پای طلب دمی‌که سر از دل برآورد / چون تار شمع جاده ز منزل برآورد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    لبراورد
    شناسه
    bayt 12,717 · ganjoor 42,204
  21. 21
    جست‌وجوی خلق مقصد در قدم دارد تلاش / هرچه رفتار است بر نقش‌ کف پا می‌زند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیزند
    شناسه
    bayt 15,888 · ganjoor 43,455
  22. 22
    جاده چون طی شد حضور منزل است / رشته می‌باید به پا پیچید و بس
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    یدوبس
    شناسه
    bayt 19,949 · ganjoor 43,810
  23. 23
    گرد هزار جاده به منزل شکسته است / چون موج‌ گوهر آبله پای تحیرم
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رم
    شناسه
    bayt 24,366 · ganjoor 44,199
  24. 24
    سجده ره همچون قدم آخر به جایی می‌برد / پا گر از رفتار ماند جبهه مالی می‌کنم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الیمیکنم
    شناسه
    bayt 26,131 · ganjoor 44,356
  25. 25
    گر به عزم منزل تحقیق خواهی زد قدم / هر چه اندیشی غبار راه خواهی یافتن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهخواهییافتن
    شناسه
    bayt 27,928 · ganjoor 44,506
  26. 26
    جادهٔ سر منزل تحقیق ما پوشیده نیست / نقش پا تا خاک ‌گشتن رهنما خواهد شدن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشدن
    شناسه
    bayt 28,205 · ganjoor 44,530
  27. 27
    ز شکر عجز بیدل تا قیامت برنمی‌آیم / به رنگ جاده منزل‌ کرده‌ام در پای خوابیده
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ایخوابیده
    شناسه
    bayt 29,961 · ganjoor 44,685
  28. 28
    بگذار ازکوشش ‌که دارد وادی تسلیم عشق / جاده از خود رفتن و منزل ز پا افتادگی
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    افتادگی
    شناسه
    bayt 31,266 · ganjoor 44,806
  29. 29
    واماندگی ز سلسلهٔ ما نمی‌رود / چون جاده‌ایم یک رگ زنجیر خواب پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یرخوابپا
    شناسه
    bayt 65 · ganjoor 40,638
  30. 30
    راه عدم به سعی نفس قطع می‌کنیم / افکنده‌ایم بار خود از دوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 73 · ganjoor 40,639

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه