دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 893

جان هیچ و جسد هیچ و نفس هیچ و بقا هیچ

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه اهیچردیف هیچدشواری دشوارتر

ای هستی تو ننگ عدم تا به کجا هیچ

دیدی عدم هستی و چیدی الم دهر

با این همه عبرت ندمید از تو حیا هیچ

مستقبل اوهام چه مقدار جنون داشت

رفتیم و نکردیم نگاهی به قفا هیچ

آیینهٔ امکان هوس‌آباد خیال ست

تمثال جنون‌گر نکند زنگ و صفا هیچ

زنهار حذر کن ز فسون کاری اقبال

جز بستن دستت نگشاید ز حنا هیچ

خلقی‌ست نمودار درین عرصهٔ موهوم

مردی و زنی باخته چون خواجه‌سرا هیچ

بر زلهٔ این مایده هرچند تنیدیم

جز حرص نچیدیم چو کشکول گدا هیچ

تا چند کند چارهٔ عریانی ما را

گردون که ندارد به جز این کهنه ردا هیچ

منزل عدم و جاده نفس ما همه رهرو

رنج عبثی می‌کشد این قافله با هیچ

بیدل اگر این است سر و برگ کمالت

تحقیق معانی غلط و فکر رسا هیچ

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی نفس / دم آیینه هوس / آرزو جنون / مجنون خیال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
برگ: برگِ گیاه یا برگِ ساز و توشه؛ نمادِ ناپایداری و مایه عیش.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.

غزل‌های مرتبط

غزل 894
عنقا سر و برگیم مپرس غزل 956
تا کاتب ایجادم نقش م غزل 2348
از چاک گریبان به دلی غزل 2466
تا چند به عیب من وما غزل 2108
به باغی که چون صبح خ غزل 2705
به یمن سبقت جهد از ه

خوانش و منبع در گنجور ↗