دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2366

تا خامه‌وار خود را از سعی وا نداریم

وزن مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)قافیه انداریمردیف نداریمدشواری درآمدنی

مژگان قدم شمار است هر چند پا نداریم

ناموس بی نیازی مهر لب سوالست

کم نیست حاجت اما طبع گدا نداریم

بر ما نفس ستم کرد کز عافیت بر آورد

چون بوی گل به هر رنگ تاب هوا نداریم

باید چو موج گوهر آسوده خاک گشتن

در ساحلیم اما غیر آشنا نداریم

زین خاکدان چه لازم بر خاستن به منت

ای سایه خواب مفتست ماهم عصا نداریم

عنقا دماغ امنیم درکنج بی‌نشانی

فردوس هم ندارد جایی که ما نداریم

مهمانسرای دنیا خوان گستر نفاق است

بر هم خوریم یاران دیگر غذا نداریم

در گوش ما مخوانید افسانهٔ اقامت

خواب بهار رنگیم پا در حنا نداریم

نیرنگ وهم ما را مغرور ما و من کرد

گر هوش در گشاید کس در سرا نداریم

ناقدردان رازیم از بی تأملی‌ها

عریانی آنقدر نیست بند قبا نداریم

آیینه گرم دارد هنگامهٔ فضولی

آن جلوه بی‌نقاب است یا ما حیا نداریم

زین تنگیی که دارد بیدل بساط امکان

ناگشته خالی از خویش امید جا نداریم

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه دنیا-بازی / بازی دنیا آیینه گل / بهار موج / دریا رنگ / بی‌رنگی

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.

غزل‌های مرتبط

غزل 2373
بی شبهه نیست هستی از غزل 203
تا بوی گل به رنگ ندو غزل 2807
درتن ویرانه بی‌سعی ق غزل 1266
کسی که نیک و بد هوشی غزل 1821
آه از این جلوهٔ نقاب غزل 1021
بهار صبح نفس زین دو

خوانش و منبع در گنجور ↗