دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 280

ای ز شوخی‌های حُسن‌ات محوِ پیچ و تاب‌ها

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ابهادشواری میانه

حیرت اندر آینه چون موج در گرداب‌ها

بی خراش زخمِ عشق اسرار دل معلوم نیست

خواندن این لفظ موقوف است بر اِعراب‌ها

صاحب تسلیم را هرکس تواضع می‌کند

گر کنی یک سجده پیدا می‌شود محراب‌ها

فکر صید عشرت از قدِ دوتا جهل است جهل

موج چون ماهی نیفتد در خم قلاب‌ها

رنجش روشن‌ضمیران لمعهٔ تیغ است و بس

موج می‌گردد نمودار از شکستِ آب‌ها

دانهٔ دل را شکست از آسیای چرخ نیست

سوده کی گردد گهر از گردش گرداب‌ها

گردِ غفلت جوش زد چندانکه واکردیم چشم

همچو مخمل بود در بیداری ما خواب‌ها

مدعا بر باد رفت از آمد و رفت نفَس

نغمه گم شد در غبار وحشت مضراب‌ها

می‌دهد زخم دل از بیداد شمشیرت نشان

می‌توان فهمید مضمون کتب از باب‌ها

گاه آهم می‌رباید، گاه اشکم می‌برد

نقد من یک مشت خاک و این همه سیلاب‌ها

آنقدر بر یأس پیچیدم که امیدی نماند

پای تا سر یک گره شد رشته‌ام از تاب‌ها

کاروان عمر بیدل از نفس درد سراغ

جنبش موج است گرد رفتن سیلاب‌ها

مفاهیمِ این غزل

موج / دریا درد / زخم دل / قلب نفس / دم غبار / سایه نفس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.

غزل‌های مرتبط

غزل 279
ای به زلفت جوهر آیین غزل 526
شوکت شاهی‌ام از فیض غزل 1318
این حرصها که دامن صد غزل 303
ای گرد تکاپوی سراغ ن غزل 2394
بسته‌ام چشم امید از غزل 2402
وارستگی ز حسن دگر می

خوانش و منبع در گنجور ↗