→ دیوانِ بیدل دهلوی

درد / زخم

938 بیت · 956 مصراع · 764 غزل

تعریف

dard-zakhm

درد / زخم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با درد، زخم شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن جراحت، چاره است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: رنج به‌مثابه سرمایه شناخت و عشق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 956 مصراع، 938 بیت و 764 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: درد (476)، زخم (262)، چاره (213)، جراحت (12). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نقد عشرت را زبانی نیست از سودای درد / برده‌ام تا کرسی دل نردبان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,262 · ganjoor 40,746
  2. 2
    درد دوری را علاجی جز امید وصل نیست / مرهمی دارد به خاطر زخم‌اگر خندیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,865 · ganjoor 41,239
  3. 3
    چندان خمار درد محبت نداشتم / بوی ‌گلی‌ که زخم مرا مشک‌سود کرد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ودکرد
    شناسه
    bayt 12,452 · ganjoor 42,181
  4. 4
    ز املاک هوس‌، دل نام کلفت مزرعی دارم / چو زخم آنجا همه‌گر خنده‌کارم درد برخیزد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردبرخیزد
    شناسه
    bayt 13,035 · ganjoor 42,232
  5. 5
    بیدل اگر آگه شوی از درد محبت / یک ‌زخم‌ به صد صبح‌ تبسم‌ نفروشی
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشی
    شناسه
    bayt 31,212 · ganjoor 44,800
  6. 6
    گریبان می‌درد از تشنه ‌کامی زخم مشتاقان / به جوی حسرت ما آب تیغت باد ارزانی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انی
    شناسه
    bayt 31,608 · ganjoor 44,834
  7. 7
    حسد تاکی تعصب چند اگر درد دلی داری / نیاز زاهدان بیخبرکن درد دینی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیرا
    شناسه
    bayt 1,935 · ganjoor 40,806
  8. 8
    رگ‌ و هم علم و عمل گسل‌، مگسل حلاوه درد دل / که مراد اگر همه دل رسد، دل درد و حوصله کم رسد
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    مرسد
    شناسه
    bayt 13,283 · ganjoor 42,255
  9. 9
    چاره‌سازان در صلاح کار خود بی‌چاره‌اند / به نسازد موم زخمِ خانهٔ زنبور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 884 · ganjoor 40,713
  10. 10
    چون زخم‌کهنه‌ای‌ که به داغش دوا کنند / بیچاره دل ز غیرت اظهار چاره سوخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارهسوخت
    شناسه
    bayt 4,511 · ganjoor 41,036
  11. 11
    چاره‌اندیشی‌ام از فیض الم محرومی‌ست / فکر بی‌دردی اگر ره نزند درد دواست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,860 · ganjoor 41,066
  12. 12
    ازگرانجانی اسیران فلک را چاره نیست / صافها شد درد تا در دامن مینا نشست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انشست
    شناسه
    bayt 7,418 · ganjoor 41,730
  13. 13
    سعی تدبیر سلامت هم شکست دیگر است / در علاج زخم خار از چین دامان چاره نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انچارهنیست
    شناسه
    bayt 8,998 · ganjoor 41,878
  14. 14
    چارهٔ این درد بی‌درمان ندارد هیچ ‌کس / مرگ پیش آمد زمانی‌کز نفس تشویش رفت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشرفت
    شناسه
    bayt 9,761 · ganjoor 41,942
  15. 15
    چاره نتواند نهفتن راز ما خونین‌دلان / زخم‌ گل از بخیهٔ شبنم نمایان‌تر شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رشود
    شناسه
    bayt 17,543 · ganjoor 43,600
  16. 16
    سختی کشند چرب‌سرشتان روزگار / از زخم سنگ چاره ندارد چهار مغز
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارمغز
    شناسه
    bayt 19,719 · ganjoor 43,790
  17. 17
    ندامت هم نبود از چاره‌کاران سیهکاری / عبث با اشک درد دامن آلوده می‌گفتم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ودهمیگفتم
    شناسه
    bayt 23,378 · ganjoor 44,108
  18. 18
    جز فناگویند رنج زندگی را چاره نیست / از چه یارب تشنهٔ این درد بی‌درمان شدیم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشدیم
    شناسه
    bayt 26,862 · ganjoor 44,418
  19. 19
    زخم دل از چاره‌ جوییهای ما بی‌پرده شد / این گریبان سخت رسوایی کشید از دوختن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وختن
    شناسه
    bayt 27,665 · ganjoor 44,483
  20. 20
    در همه حال نیستی است چاره‌گر شکست دل / قابل زخم شیشه نیست غیر گداز دوختن
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ازدوختن
    شناسه
    bayt 27,677 · ganjoor 44,484
  21. 21
    منت آلوده مکن چارهٔ زخم دل کس / ترسم از مرهم‌ کافور به مهتاب رسی
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابرسی
    شناسه
    bayt 31,043 · ganjoor 44,785
  22. 22
    به هر جا چاره می‌جستند مجروحان الفت را / فتیله در دهان زخم بود انگشت حیرانی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انی
    شناسه
    bayt 31,645 · ganjoor 44,837
  23. 23
    آرزو خون‌گشتهٔ نیرنگ وضع نازکیست / غمزه درد دور باش و جلوه می‌گوید بیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 48 · ganjoor 40,636
  24. 24
    نقشی از پردهٔ درد ا‌ست گشاد دو جهان / هر شکستی که بود، فتح نوید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 157 · ganjoor 40,646
  25. 25
    هجوم درد پیچیده‌ست هستی تا عدم بیدل / تو هم‌ گر گوش داری ناله‌ای خواهی‌ شنید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 222 · ganjoor 40,651
  26. 26
    دل چون نتپد در قفس زخم‌ که بی‌دوست / کار دم شمشیر نماید نفس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 251 · ganjoor 40,654
  27. 27
    اثر گم است به گرد کساد این بازار / همان به ناله فروشید، دردِ دلها را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 357 · ganjoor 40,663
  28. 28
    زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید / شکسته‌اند به صد رنگ، شیشهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 359 · ganjoor 40,663
  29. 29
    همین درد است برگ عشرت خونین‌دلان بیدل / هجوم گریه، مست خنده دارد طبع مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 425 · ganjoor 40,668
  30. 30
    ز زخمِ ارهٔ دندانِ موج ایمن نیست / گهر به دامنِ راحت چه‌سان کشد پا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 459 · ganjoor 40,672

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه