دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1400

به گفتگوی کسان مردمی که می‌لافند

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه افنددشواری دشوارتر

چو خط به معنی خود نارسیده حرافند

مباش غره انصاف کاین نفس‌بافان

به پنبه‌کاری مغز خیال ندافند

توانگری که دم از فقر می‌زند غلط است

به موی‌کاسهٔ چینی نمد نمی‌بافند

تهیهٔ سپر از احتراز کن کامروز

به قطع هم، بد ونیک زمانه سیافند

سخن چه عرض نجابت دهد در آن محفل

که سیم و زر نسبان همچو جدول اشرافند

غرض ز صحبت اگر پاس آبرو باشد

حذر کنید که ابنای جاه اجلافند

در بهشت معانی به رویشان مگشا

که این جهنمی چند ننگ اعرافند

به علم پوچ چوجهل مرکبند بسیط

به فطرت کشفی درسگاه کشافند

ز وضعشان مطلب نیم نقطه همواری

که یک قلم به خم و پیچ سرکشی کافند

تمام بیهوده گویند و نازکی این است

که چشم بر طمع ریشخند انصافند

ازین خران مطلب مردمی که چون گرداب

به موج آب منی غرق تا لب نافند

به خاک تیره مزن نقد ابرو بیدل

درین دیارکه کوران چند صرافند

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم طلب / سراغ آب / شبنم فکر / معنی زبان / سخن موج / دریا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
محفل: انجمن و بزم؛ مجلسِ یاران و جلوه‌گاهِ شمعِ معشوق.
موی: مو و گیسو؛ نمادِ کثرت، باریکی و کمندِ دلربایی.
علم: دانش؛ نیز پرچم برافراشته، و گاه حجابِ معرفتِ حقیقی.
فطرت: سرشتِ آغازین؛ نمادِ خمیرهٔ پاکِ نخستینِ آدمی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1158
جایی که شکوه‌ها به ص غزل 2684
به مکتب هوس از کیف و غزل 1071
یک سر مو گر هوس از ف غزل 2778
نمی‌دانم ز گلزارش چه غزل 1951
به هر زمین که خبر گی غزل 376
نی‌ام آنکه به جرأت و

خوانش و منبع در گنجور ↗