دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 171

هر کجا نسخه کنند آن خط ریحانی را

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه انیراردیف رادشواری دشوار

نیست جز ناله‌ کشیدن قلم مانی را

پیش از آن کز دم شمشیر تو نم بردارد

شست حیرت ورق دیدهٔ قربانی را

مطلب شوخی پرواز ز موج گهرم

به قفس کرده‌ام امید پرافشانی را

اشک ما صرف تبهکاری غفلت گردید

ریخت این ابر سیه جوهر نیسانی را

جاه با بندگی آب رخ دیگر دارد

عزت افزود ز زنار سلیمانی را

چشمم از جنبش مژگان به شمار نفس است

جلوه‌ات برد ازین آینه حیرانی را

دم تیغ تو و خورشید به یک چشم‌زدن

عرصهٔ صبح کند دیدهٔ قربانی را

جمع‌گشتن دل ما را به تسلی نرساند

از گهر کیست برد شیوهٔ غلتانی را

خلق بر وضع جنون محو نظردوختن است

آنقدر چاک مزن جامهٔ عریانی را

هر کرا چشم درین بزم گشودند چو شمع

دید در نقش کف پا خط پیشانی را

برخط و زلف بتان غره عشقی بیدل

حسن فهمیده‌ای اجزای پریشانی را

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه نفس / دم آیینه موج / دریا حیرت خط

تلمیحاتِ این غزل

زنار سلیمان مانی/ارژنگ

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.

غزل‌های مرتبط

غزل 169
عیشْ داندْ دلِ سرگشت غزل 77
آنجا که فشارد مژه‌ام غزل 153
نیست باک از برقِ آفت غزل 92
به یاد آرد دل بیتاب غزل 84
گر کمان‌دار خیالت در غزل 41
نفس آشفته می‌دارد چو

خوانش و منبع در گنجور ↗