دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2369

فریاد کز توهم نامحرم حضوریم

وزن مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)قافیه وریمدشواری دشوارتر

خفاش بی‌نصیبیم ظلمت‌شناس نوریم

زان دم که دامن کل رفته‌ست از کف ما

در احتیاج هر جزو مجنونتر از ضروریم

پیوند هیچ دارد از آگهی گسستن

ناآشنای خویشیم بیگانهٔ شعوریم

ما را نمی‌توان یافت بیرون از این دو عبرت

یا ناقص‌الکمالیم یا کامل‌القصوریم

آشوب لن ترانی‌ست هنگامه ساز عبرت

زین کسوتی که داریم فانوس شمع طوریم

خواه از تلاش همت خواه از تردد حرص

در هر صفت جهانی داریم و نا صبوریم

در ساز ما نهفته‌ست احیای عالم وهم

عمری‌ست چون دم صبح توفان خروش صوریم

هر کس به سعی بینش محرم سراغ ما نیست

در عرصهٔ خیالی گرد خرام موریم

این انفعال جاوید یا رب کجا برد کس

گمگشتهٔ خفاییم آوارهٔ ظهوریم

دوزخ ز شرمساری کوثر شود جبینش

گر اینقدر بداند ما را که، از که دوریم

رسوایی تعین نتوان به وهم پوشید

این به که چشم بندیم بند قبای عوریم

بیدل زیارت ما روزی دو مغتنم گیر

از بس که خاکساریم کیفیت قبوریم

مفاهیمِ این غزل

ساز / آهنگ آتش / شمع خیال نفس / دم غبار / سایه عرصه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
کف: کفِ دست یا کفِ آب؛ نمادِ ناپایداری و تهی‌دستی.
سراغ: جست‌وجو و نشانِ کسی؛ پی‌جوییِ گمشده.
همت: اراده و بلندیِ نیّت؛ نیرویِ معنوی که خواست را برمی‌آورد.
حرص: آز و طمعِ بی‌پایان؛ نمادِ بندگیِ دنیا و آفتِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 12
پل و زورق نمی‌خواهد غزل 1193
هرچند خودنمایی تخت و غزل 926
کسی که چون مژه عبرت غزل 1165
تا گرد ما به اوج ثری غزل 2187
ز بال نارسا بر خویش غزل 894
عنقا سر و برگیم مپرس

خوانش و منبع در گنجور ↗