→ دیوانِ بیدل دهلوی

ساز / آهنگ

1,208 بیت · 1,259 مصراع · 927 غزل

تعریف

saz-ahang

ساز / آهنگ در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با ساز، آهنگ، تار شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن نوا، آواز، مطرب است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: هم‌آهنگی، موسیقی درون و قصد حرکت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1259 مصراع، 1208 بیت و 927 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: ساز (720)، آهنگ (194)، تار (184)، آواز (166)، نوا (48)، مطرب (40). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ساز من آزادگی‌، آهنگ من آوارگی / از تعلق تار نتوان بست قانون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,439 · ganjoor 40,762
  2. 2
    هرچه از تحقیق خوانی بشنو و خاموش باش / ساز ما بیرون تار افکنده است آهنگ‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگها
    شناسه
    bayt 3,267 · ganjoor 40,926
  3. 3
    ساز بیتابی دل‌گرنه عروج آهنگ است / نفس از نیم تپش می‌شود آواز چرا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازچرا
    شناسه
    bayt 752 · ganjoor 40,701
  4. 4
    محرم آهنگ دل شو سرمه بر آواز بند / یک نفس از خامشی هم رشته‌ای بر ساز بند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازبند
    شناسه
    bayt 15,478 · ganjoor 42,448
  5. 5
    فسون‌ساز غفلت گر نگردد پنبهٔ گوشت / چو تار از دست برهم سوده هم آواز می‌آید
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازمیاید
    شناسه
    bayt 18,230 · ganjoor 43,659
  6. 6
    خموشی هم به ساز شرم مطلب برنمی‌آید / نوا بر سرمه بستم بسکه بی‌آهنگ گردیدم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نگگردیدم
    شناسه
    bayt 24,249 · ganjoor 44,189
  7. 7
    هرکجا درد توباشد مطرب ساز جنون / همچو نی مستغنی است از تار و مضراب استخوان
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اباستخوان
    شناسه
    bayt 27,589 · ganjoor 44,477
  8. 8
    ز ساز محفل تحقیق این آواز می‌آید / که ای آهنگ یکتایی ازین نُه پرده عریان شو
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشو
    شناسه
    bayt 29,663 · ganjoor 44,660
  9. 9
    ز ساز الفت آهنگ عدم در پردهٔ گوشم / نوایی می‌رسد کز بیخودی نتوان شنید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 227 · ganjoor 40,652
  10. 10
    نغمهٔ قانون وحدت بر تو نازش‌شهاکند / گر به رنگ تار ساز از بم ندانی زیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 916 · ganjoor 40,715
  11. 11
    مانع جولان شوقم پای خواب‌آلود نیست / تار نتواند دهد افسردگی آهنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,071 · ganjoor 40,730
  12. 12
    پردهٔ ساز جنونم خامشی آهنگ نیست / ناله می‌گردم به هر رنگی‌ که‌ گردانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,451 · ganjoor 40,763
  13. 13
    شعله‌آهنگ‌خون‌منصوریم / ساز ما سوخت از ترانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,798 · ganjoor 40,883
  14. 14
    زبان خامهٔ من زخمهٔ سازِ که شد یارب / که خط پرواز دارد چونا صدا از تار مسطرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,186 · ganjoor 40,919
  15. 15
    ساز محفل هستی پُر گسستن‌آهنگ است / از نفس که می‌خواهد عافیت‌سروشی‌ها
    وزن
    فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
    قافیه
    وشیها
    شناسه
    bayt 3,550 · ganjoor 40,952
  16. 16
    ساز دلتنگی به این آهنگ هم می‌بوده است / گرم کردم از لب خاموش جای عندلیب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایعندلیب
    شناسه
    bayt 4,374 · ganjoor 41,024
  17. 17
    غنچه زان پیش که آهنگ نفس ساز کند / جرس قافلهٔ رنگ طرب‌، یأس نواست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,046 · ganjoor 41,080
  18. 18
    وحشتم در قفس بال و پرافشانی نیست / ساز پروانهٔ این بزم شرر آهنگ است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,760 · ganjoor 41,144
  19. 19
    زحرف زهد به میخانه دم مزن بیدل / که تار سبحه درین بزم خارج آهنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,775 · ganjoor 41,145
  20. 20
    نبض امکان را که دارد شور چندین اضطراب / همچو تار ساز در دل‌هیچ و بر لب شیون است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,105 · ganjoor 41,174
  21. 21
    عبرت زکارگاه عمل موج می‌زد / ساز شکسته را چقدر تار بستن است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اربستناست
    شناسه
    bayt 6,184 · ganjoor 41,181
  22. 22
    شور شوقم پردهٔ آهنگ‌ساز بیخودیست / نالهٔ‌من چون سپند افسانهٔ‌خواب‌من است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابمناست
    شناسه
    bayt 6,252 · ganjoor 41,187
  23. 23
    به‌محفلی‌که دهد سرمه‌ات صلای خموشی / خروش ساز قیامت صدای تار نگاه است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,429 · ganjoor 41,201
  24. 24
    از من بیدل قناعت‌کن به فریاد حزین / همچو تار ساز نقد ناتوانان زاری است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اریاست
    شناسه
    bayt 7,053 · ganjoor 41,256
  25. 25
    د‌ر نظر آهنگ حسرت در نفس شور ظلب / ساز بزم زندگانی را همین زیر و بمست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مست
    شناسه
    bayt 7,579 · ganjoor 41,744
  26. 26
    در ششجهت تنیدن آهنگ حیرتی‌ست / قانون درد دل چقدر تار داشته‌ست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارداشتهست
    شناسه
    bayt 7,903 · ganjoor 41,772
  27. 27
    داغم از زیر و بم ساز خیال آهنگ عشق / هم خودش‌می‌فهمدآن‌حرفی‌که‌با من‌داشته‌ست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نداشتهست
    شناسه
    bayt 7,938 · ganjoor 41,775
  28. 28
    نغمه‌ها بی‌خواست می‌جوشد ز ساز ما و من / حیرت آهنگیم درآهنگ ما آهنگ نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگنیست
    شناسه
    bayt 8,758 · ganjoor 41,858
  29. 29
    عمری از فیض لب خاموش غافل زیستم / نغمهٔ عیش ابد این ساز بی‌آهنگ داشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگداشت
    شناسه
    bayt 9,351 · ganjoor 41,908
  30. 30
    منفعل از دعوی نشو و نمای هستی‌ام / ساز من در خاک بیدل بیش ازین آهنگ داشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگداشت
    شناسه
    bayt 9,370 · ganjoor 41,909

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه