دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 78

ای آب رخ از خاک درت دیدهٔ تر را

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه رراردیف رادشواری دشوار

سرمایه ز خون‌گرمی داغ تو جگر را

تاگشت خیال تو دلیل ره شوقم

جوشیدن اشک آبله پاکرد نظر را

شد جوش خطت پردة اسرار تبسم

پوشید هجوم مگس این تنگ شکر را

رسوای جهان گرد مرا شوخی حسنت

جز پرده‌دری جوش‌گلی نیست سحر را

تاکی مژه‌ام از نم اشکی که ندارد

بر خاک درت عرضه کند حال جگر را

بر طبع ضعیفان ز حوادث المی نیست

خاشاک‌کندکشتی خود موج خطر را

دانا نبود از هنر خویش برومند

از میوة خود بهره محال است شجر را

آیینه به آرایش جوهر چه نماید

شوخی عرق جبههٔ ماکرد هنر را

زنهار به جمعیت دل غره مباشید

آسودگی از بحر جداکردگهر را

ای بی‌خبر از فیض اثرهای ندامت

ترسم نفشاری به مژه دامن تر را

ازکیسه بریهای مکافات بیندیش

ای غنچه‌گره چندکنی خردة زر را

بیدل چه بلایی که زتوفان خروشت

در راه طلب پی نتوان یافت اثر را

مفاهیمِ این غزل

خون / جگر چشم / نگاه آیینه شوخی شور / جوش / ذوق آب / شبنم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.

غزل‌های مرتبط

غزل 77
آنجا که فشارد مژه‌ام غزل 118
تبسم‌ریز لعلش‌ گر نش غزل 99
اگر حیرت به این رنگس غزل 36
گذشت از چرخ و بگرفت غزل 106
گریک نفس آیینه‌ کنی غزل 32
به رنگ غنچه سودای خط

خوانش و منبع در گنجور ↗