دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 118

تبسم‌ریز لعلش‌ گر نشان پرسد غبارم را

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ارمراردیف رادشواری دشوارتر

ببوسد تا قیامت بوی گل خاک مزارم را

ز افسوسی که دارد عبرت خون شهید من

حنایی می‌کند سودن‌کف دست نگارم را

مبادا دیدهٔ یعقوب توفان نموگیرد

نگاری در سر راه تمنا انتظارم را

ز اشکم بر سر مژگان عنان داری نمی‌آید

گِرُوتازی ست با صد شعله طفلِ نِی سوارم را

توقع هرچه باشد بی‌صداعی نیست ای ساقی

قدح برسنگ زن تا بشکنی رنگ خمارم را

ز دل شور قیامت می‌دماند رشک همچشمی

به هر آیینه منمایید روی‌گلعذارم را

شرارکاغذم از فرصت عیشم چه می‌پرسی

به رنگ رفته چشمکهاست‌گلهای بهارم را

به چشم بسته هم پیدا نشدگرد خیال من

نهانتر از نهانها جلوه دادند آشکارم را

هوس در عالم‌ناموس یکتایی نمی‌گنجد

سراغش کن ز من هرجا تهی یابی‌کنارم را

گر این بیحاصلی از مزرع خشکم نمو دارد

جبین هم دست خواهد از عرق شست آبیارم را

چو آتش سرکشیها می‌کنم اما ازین غافل

که جز افتادگی، کَس برنخواهد داشت بارَم را

شررخیزست‌گرد پایمال بیکسی بیدل

به یاد دامن قاتل مده خون شکارم را

مفاهیمِ این غزل

دست / کف چشم / نگاه آیینه خون / جگر رنگ / بی‌رنگی سر / سودا

تلمیحاتِ این غزل

یعقوب

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.

غزل‌های مرتبط

غزل 90
نباشد گر کمند موج تر غزل 125
سوار برق عمرم، نیست غزل 39
نزیبد پردهٔ فانوس دی غزل 134
عبث‌ تعلیم آگاهی مکن غزل 34
جز پیش ما مخوانید اف غزل 41
نفس آشفته می‌دارد چو

خوانش و منبع در گنجور ↗