دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 371

پیوسته است از مژه بر دیده‌ها نقاب

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه انقابردیف نقابدشواری میانه

لازم بود به مرد صاحب‌حیا نقاب

حیرت غبار خویش ز چشمم نهفته است

بر رنگ بسته‌ام ز هجوم صفا نقاب

بوی گل است و برگ‌گل اسرار حسن و عشق

بی‌پردگی ز روی تو جوشد ز ما نقاب

تا دیده‌ام سواد خطت رفته‌ام ز هوش

آگه نی‌ام غبار نگاهت یا نقاب

اظهار زندگی عرق خجلت است و بس

شبنم‌صفت خوش آنکه‌کنم از هوا نقاب

از شرم روسیاهی اعمال زشت خو

بر رخ کشیده‌ایم ز دست دعا نقاب

بینش تویی‌کسی چه کند فهم جلوه‌ات

ای کرده از حقیقت ادراک ما نقاب

از دور باشی ادب محرمی مپرس

با غیر جلوه سازد وبا آشنا نقاب

معنی به غیرلفظ مصورنمی شود

افتاده است‌کار دل و دیده با نقاب

گر بوی گل ز برگ‌گل افسردگی‌کشد

جولان شوق می‌کشد از خواب پا نقاب

بیدل زشوخ‌چشمی خود در محیط وصل

داریم چون حباب ز سر تا به پا نقاب

مفاهیمِ این غزل

حجاب / نقاب چشم / نگاه شرم / حیا گل / بهار بوی دانه / ریشه / برگ

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.

غزل‌های مرتبط

غزل 372
یا حسن‌گیر صورت آفاق غزل 1761
چو ابر و بحر ز لاف س غزل 819
اندیشه در نزاکت معنی غزل 916
حسنی که یادش آینهٔ ح غزل 343
می‌دهد دل را نفس آخر غزل 1056
نگاهت جوش صد میخانه

خوانش و منبع در گنجور ↗