دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 858

آخر سیاهی از سر داغم به در نرفت

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه رنرفتردیف نرفتدشواری نسبتاً آسان

زین شب چوموی چینی امید سحر نرفت

درهستی وعدم همه جا سعی مطلبی است

از ریشه زیر خاک تلاش ثمر نرفت

نومید اصل رفت جهانی به ذوق فرع

تا وضع قطره داشت ز دریاگهر نرفت

از بسکه تنگ بودگذرگاه اتفاق

چون سبحه خلق جزبه سریکدگرنرفت

بر شعله‌ها ز پردهٔ خاکستر است ننگ

کاوارگی سری‌ست که در زیر پر نرفت

از هیچ جاده منزل عشق آشکار نیست

فرسود سنگ وپی به سراغ شرر نرفت

درکوچهٔ سلامت دل، پا شمرده نه

زین راه بی‌ادب نفس شیشه‌گر نرفت

آنجاکه نامهٔ رم فرصت نوشته‌اند

ما رفته‌ایم قاصد دیگر اگر نرفت

گرمحرمی، به ضبط نفس کوش کز ادب

حرف به حق رسیده زلب پیشترنرفت

زین خاکدان که دامن دلها گرفته است

خلقی زخویش رفت و به جای دگر نرفت

بر حرص، پشت پا زدم اما چه فایده

گردی فشانده‌ام که ز دامان تر نرفت

بیدل ز دل غبار علایق نمی‌رود

سر سوده شد چو صندل واین دردسر نرفت

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه دل / قلب نفس / دم نفس ادب / خاموشی دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.

غزل‌های مرتبط

غزل 1658
سعی نفس کفیل توست زح غزل 1519
جایی که سعی حرص جنون غزل 1744
پر تیره‌روزم از من ب غزل 1674
تا کی خیال هستی موهو غزل 1856
ای هستی تو وضع درنگ غزل 1162
تا ز چمن دماغ را بوی

خوانش و منبع در گنجور ↗