→ دیوانِ بیدل دهلوی

شرم / حیا

1,350 بیت · 1,387 مصراع · 1,047 غزل

تعریف

sharm-haya

شرم / حیا در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شرم، حیا، خجلت شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن انفعال، حجاب است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آزرم، خودکاستن و ادب حضور. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1387 مصراع، 1350 بیت و 1047 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شرم (482)، حیا (347)، خجلت (295)، انفعال (225)، حجاب (45). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ز قطرگی بدر خجلت‌گهر زده‌ایم / جبین بی‌نم ما ساخت با سراب حیا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابحیا
    شناسه
    bayt 3,655 · ganjoor 40,961
  2. 2
    نهفت راه تلاشم عرق‌فشانی شرم / گل است خاک دو عالم ز بس حیا اینجاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ااینجاست
    شناسه
    bayt 5,186 · ganjoor 41,092
  3. 3
    سطری ننوشتم که نکردم عرق از شرم / مکتوب من از خجلت پیغام سفید است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امسفیداست
    شناسه
    bayt 5,285 · ganjoor 41,101
  4. 4
    عرق شرم تو، ازچشم جهان‌، شست نگاه / گرتو خجلت نکشی‌، آینه‌ها بسیار است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اراست
    شناسه
    bayt 5,414 · ganjoor 41,111
  5. 5
    کو خجلت عصیان‌که محیط‌کرمش را / آرایش موج، از عرق شرم‌گناه است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,372 · ganjoor 41,197
  6. 6
    یک مصرع نظاره به شوخی نرساندیم / یارب عرق شرم که مضمون حیا بست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابست
    شناسه
    bayt 7,128 · ganjoor 41,706
  7. 7
    از عرض احتیاج شکستیم رنگ شرم / آه از حیا که رنگ رخ ما حباب داشت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابداشت
    شناسه
    bayt 9,275 · ganjoor 41,901
  8. 8
    خزان هوش ما دارد بهار شرم معشوقان / در آنجا تا حیا می‌بالد اینجا رنگ می گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نگمیگردد
    شناسه
    bayt 10,926 · ganjoor 42,045
  9. 9
    در اشتغال معاصی گذشت فرصت خجلت / جبین عرق ز کجا آورد حیا که ندارد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اکهندارد
    شناسه
    bayt 11,703 · ganjoor 42,116
  10. 10
    اظهار عرق خجلت دیباچهٔ شرم است / مکتوب من از شوخی عنوان‌گله دارد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انگلهدارد
    شناسه
    bayt 11,896 · ganjoor 42,132
  11. 11
    غرق نم جبینم از خجلت تعین / کار هزار توفان این یک عرق حیا کرد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اکرد
    شناسه
    bayt 12,418 · ganjoor 42,178
  12. 12
    انفعالم آب کرد ای کاش شرم احتیاج / یک عرق‌وارم برون زین خجلت‌آباد آورد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اداورد
    شناسه
    bayt 12,715 · ganjoor 42,203
  13. 13
    مکش ز جرات اظهار شرم تهمت شوخی / عرق دمی شود آیینهٔ حیا که نریزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اکهنریزد
    شناسه
    bayt 13,136 · ganjoor 42,242
  14. 14
    بر ما خطا گرفتن از کیش شرم دور است / کس عبب‌کس نبیند تا بی‌حیا نباشد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انباشد
    شناسه
    bayt 13,553 · ganjoor 42,280
  15. 15
    آبرو می‌خواهی از اظهار حاجت شرم دار / این ترنم را ز قانون حیا نسروده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ودهاند
    شناسه
    bayt 15,324 · ganjoor 42,435
  16. 16
    از حیا هم شرم می‌دارم ز ننگ اشتهار / جامهٔ پوشندکی حیف است عریانی کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیکند
    شناسه
    bayt 16,653 · ganjoor 43,522
  17. 17
    بوسید پای او عرق شرم هستی‌ام / این قطره تا محیط به سعی حیا رسید
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارسید
    شناسه
    bayt 18,444 · ganjoor 43,679
  18. 18
    کاش از خجلت شرارم برنمی‌آمد ز سنگ / سوختم از شرم آغازی که انجام است و بس
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اماستوبس
    شناسه
    bayt 19,896 · ganjoor 43,805
  19. 19
    سخن از شرم عرض احتیاجم در عرق ‌گم شد / چو شبنم هر گره کز لب گشودم بر حیا بستم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابستم
    شناسه
    bayt 23,059 · ganjoor 44,082
  20. 20
    مغرور هوس می‌زیم از هستی موهوم / فریاد که من شرم و حیا هیچ ندارم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اهیچندارم
    شناسه
    bayt 24,706 · ganjoor 44,228
  21. 21
    خودنمایی‌گر به این خجلت عرق سامان شود / عکس در آیینه غواص حیا خواهد شدن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشدن
    شناسه
    bayt 28,185 · ganjoor 44,529
  22. 22
    از شرم آنکه آب نشد از نظاره‌ات / گرداب خجلت است سراپای آینه
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ایاینه
    شناسه
    bayt 30,120 · ganjoor 44,699
  23. 23
    محیط شرم بقدر عرق‌ گهر دارد / هنوز آب نه‌ای از حیا چه می‌جویی
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اچهمیجویی
    شناسه
    bayt 32,318 · ganjoor 44,894
  24. 24
    به هر جبین‌که بود سطری ازکتاب حیا / ز نقطهٔ عرقم دارد انتخاب حیا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابحیا
    شناسه
    bayt 3,646 · ganjoor 40,961
  25. 25
    به نمود هستی بی‌اثر چه نقاب شق‌کنم از حیا / تو مگر به من نظری‌کنی‌که دمی عرق‌کنم از حیا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    قکنمازحیا
    شناسه
    bayt 3,657 · ganjoor 40,962
  26. 26
    بر ندارد شوخی از طبع ادب تخمیر شرم / بی عرق‌گل می‌کند از جبههٔ تصویر شرم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرشرم
    شناسه
    bayt 24,839 · ganjoor 44,241
  27. 27
    به انفعال رسیدیم از فسون تعلق / به رخ فکند حیا دامن نچیدهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    یدهٔمارا
    شناسه
    bayt 589 · ganjoor 40,687
  28. 28
    شرم غروراعمال آبی نزد به رویت / ای انفعال‌کوثر یک جبهه نم برون آ
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    مبرونا
    شناسه
    bayt 2,973 · ganjoor 40,900
  29. 29
    صورت دل بسته‌ایم‌، از شرم باید آب شد / هیچ تدبیری حریف انفعال ژاله نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهنیست
    شناسه
    bayt 9,035 · ganjoor 41,881
  30. 30
    گر شرم داری از هوس جاه شرم دار / تا قطره شد گهر عرق انفعال رفت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرفت
    شناسه
    bayt 9,796 · ganjoor 41,946

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه