دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1779

به ساز نیستی بسته‌ست شور ما و من بارش

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ارشدشواری دشوار

بهارت بلبلی دارد که شکل لاست منقارش

خجالت با دماغ بید مجنون بر نمی‌آید

جهانی زحمت خم می‌کشد از دوش بی‌بارش

ز آشوب غبار دهر یکسر سنگ می‌بارد

تو ضبط شیشهٔ خودکن، پری خیز است کهسارش

زحرف پوچ نتوان جز به بیمغزی علم گشتن

سر منصور باید پنبه بندد بر سر دارش

کمند حب جاه از خلق واگشتن نمی‌خواهد

سلیمانی سری دارد که زنار است دستارش

صفا هم دام پا لغزی‌ست از عبرت مباش ایمن

به سر غلتاند گوهر را غرور طبع هموارش

به میدانی که رخش عزم همت می‌کند جولان

حیا از هر دو عالم می‌کشد دست عنان‌دارش

جفا با طینت مسرور عاشق بر نمی‌آید

مگراز درد محرومی زپا بیرون خلد خارش

به رفع کلفت غفلت غبار خود زپا بنشان

شکست سایه دارد هر چه می‌افتد ز دیوارش

خیال بحر چندین موج گوهر در نظر دارد

که می‌داند چه ها دیدند مشتاقان دیدارش

مجاز پوچ ما را از حقیقت باز می‌دارد

به سیر نرگسستان غافلیم از چشم بیمارش

کبابم کرد اندوه جدایی هر چه را دیدم

کسی یارب در این محفل نیفتد با نگه کارش

به تعمیر دل تنگم کسی دیگر چه پردازد

طناب وسع همت پرگره بسته است معمارش

در این غفلتسرا بی عبرت آگاهی نمی‌باشد

مژه تا پا نزد بر چشم ننمودند بیدارش

چو تصویر هلال آخر به خجلت خاک شد بیدل

ز ننگ ناتمامی بر نیامد خط پرگارش

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه سر / سودا موج / دریا غبار / سایه همت جهان / دهر

تلمیحاتِ این غزل

زنار سلیمان منصور حلاج مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.

غزل‌های مرتبط

غزل 1780
بهار صنع چو دیدیم در غزل 2685
آفت ایجاد است طبع از غزل 2488
اگر حسرت پرستی خدمت غزل 2599
بسکه می‌جوشد ازین در غزل 1491
آدمی‌کاثار تنزیهش رج غزل 208
ز فسانهٔ لب خامش که

خوانش و منبع در گنجور ↗