دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1072

عرق‌آلوده جمالی ز نظر می‌گذرد

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه رمیگذردردیف می گذرددشواری درآمدنی

کزحیا چون عرقم آب ز سر می‌گذرد

کیست از شوخی رنگ تو نبازد طاقت

آب یاقوت هم اینجا ز جگر می‌گذرد

خط مسطر نشود مانع جولان قلم

تیغ را جاده کند هرکه ز سر می‌گذرد

موج ما بی‌نم ازین بحر پر آشوب گذشت

همچو نظاره که از دیدهٔ تر می‌گذرد

نیست درگلشن اسباب جهان رنگ ثبات

همه از دیدهٔ ما همچو نظر می‌گذرد

منزلی نیست که صحرا نشد از وحشت ما

غنچه در گل خزد آنجا که سحر می‌گذرد

شوخی رشتهٔ نومیدی ما بس که رساست

ناله تا بال گشاید ز اثر می‌گذرد

چون نفس خانه‌پرستیم و نداریم آرام

عمر آسودگی ما به سفر می‌گذرد

در مقامی که قناعت بلد استغناست

کاروان چون تپش از موج گهر می‌گذرد

به هوس ترک حلاوت ننمایی بیدل

نیست بی‌ناله اگر نی ز شکر می‌گذرد

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه موج / دریا آب / شبنم رنگ / بی‌رنگی گل / بهار ناله / آه / آواز

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.

غزل‌های مرتبط

غزل 1073
زین گلستان که گلش رن غزل 1075
ز سخت‌جانی من عمر تن غزل 1077
باکه‌گویم چه قیامت ب غزل 1078
تا لبش در نظرم می‌گذ غزل 1074
بهار می‌رود و گل ز ب غزل 2345
جبههٔ فکر ز خجلت عرق

خوانش و منبع در گنجور ↗