دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2358

جغد ویرانهٔ خیال خودیم

وزن فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)قافیه الخودیمردیف خودیمدشواری نسبتاً آسان

پر فشان لیک زیر بال خودیم

شمع بخت سیه چه افروزد

آتش مردهٔ زگال خودیم

رنگ کو تا عدم بگرداند

عالمی رفت و ما به حال خودیم

غم اوج، حضیض جاه کراست

عشرت فقر بی‌زوال خودیم

کو قیامت چه محشر ای غافل

فرصت اندیش ماه و سال خودیم

دور ما را نه سبحه‌ای‌ست نه جام

گردش رنگ انفعال خودیم

باده در جام و نشئه مخموری

هجر پروردهٔ وصال خودیم

بحر در جیب و خاک لیسیدن

چقدر تشنهٔ زلال خودیم

غیر ما کیست حرف ما شنود

گفت‌وگوی زبان لال خودیم

دوری از خود قیامتست اینجا

بی‌تو زحمت‌کش خیال خودیم

شمع آسودگی چه امکانست

تا سری هست پایمال خودیم

از که خواهیم داد ناکامی

بیدل بیکسی مآل خودیم

مفاهیمِ این غزل

جام / ساغر / مینا آتش / شمع پر / بال / پرواز زبان / سخن دنیا-بازی / بازی دنیا خیال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
غم: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.
جام: ظرفِ باده؛ نمادِ دلِ پذیرای فیض و معرفت.
قیامت: رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بی‌اندازه.
عالمی: یک جهان، بسیار؛ کنایه از فراوانی و کثرتِ بی‌پایان.
حرف: سخن و کلمه؛ نمادِ گفتار در برابرِ خاموشیِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2360
خلوت‌پرست گوشهٔ حیرا غزل 2361
عزت کلاه بی سر و سام غزل 2359
چون نگه عمریست داغ چ غزل 270
ز بخت نارسا نگرفت دس غزل 1992
شور آفاق است جوشی از غزل 220
عمری‌ست گرد گردش رنگ

خوانش و منبع در گنجور ↗