دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1742

غم نه تنها بر دلم نالید و بس

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)قافیه یدوبسردیف و بسدشواری میانه

عیش هم بر فرصتم خندید و بس

گر طواف کعبهٔ درد آرزوست

می‌توان گرد دلم گردید و بس

چون گلم زین باغ عبرت داده‌اند

آنقدر دامن که باید چید و بس

جاده چون طی شد حضور منزل است

رشته می‌باید به پا پیچید و بس

علم دانش یک قلم هیچ است و پوچ

اینقدر می‌بایدت فهمید و بس

صحبت دل با نفس معکوس بود

سبحه اینجا رشته گردانید و بس

دل حرم تا دیر در خون می‌تپید

خانه راه خانه می‌پرسید و بس

چون شرر در راه کس گردی نبود

شرم فرصت چشم ما پوشید و بس

بر بهار عیش می‌نازد غنا

بیخبرکاین‌گل قناعت چید و بس

بیقرارم داشت درد احتیاج

ناله‌ای کردم که کس نشنید و بس

منزل مقصود پرسیدم ز اشک

گفت باید یک مژه لغزید و بس

بیدل اسباب جهان چیزی نبود

زندگی خواب پریشان دید و بس

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه گل / بهار درد / زخم دل / قلب عیش رشته

تلمیحاتِ این غزل

حرم کعبه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 1741
خودسر ز عافیت به تکل غزل 1968
نورِ جان در ظلمت‌آبا غزل 1821
آه از این جلوهٔ نقاب غزل 98
گر کنم با این سر پرش غزل 2131
محو دلم مپرس ز تحقیق غزل 2420
گر به این ساز است دو

خوانش و منبع در گنجور ↗