دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 757

زین عبارات جنون تحقیق بی‌ناموس نیست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه وسنیستردیف نیستدشواری دشوارتر

شیشه گو صد رنگ توفان کن پری طاووس نیست

اتحاد آیینه‌دار، رنگ اضدادست و بس

هر کجا لبیک وادزدد، نفس ناقوس نیست

لفظ و معنی گیر خواهی ظاهر و باطن تراش

رشته‌ای جز شمع در پیراهن فانوس نیست

تا تجدد جلوه دارد شبههٔ معنی بجاست

کس چه فهمد این عبارتها یکی مأنوس نیست

دامن صحرای مطلب بسکه خشک افتاده است

آبروها بر زمین می‌ریزد و محسوس نیست

از سراغ رفتگان دل جمع باید داشتن

کان همه آواز پا، جز در کف افسوس نیست

در محبت مرگ هم چون زندگی دام وفاست

این‌ورق هرچند برگردد، خطش معکوس نیست

تشنه‌لب باید گذشت از وصل معشوقان هند

هیچ ننگی در برهمن‌زادگان چون بوس نیست

کار پیچ و تاب موجم با گهر افتاده است

آنچه می خواهد تمنا در دل مایوس نیست

بسکه بیدل ساز ناموس محبت نازک است

شیشهٔ اشکی که رنگش بشکنی بی‌کوس نیست

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی فکر / معنی آیینه دل / قلب عشق / محبت رنگ / بی‌رنگی

تلمیحاتِ این غزل

برهمن ناقوس هند

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
دام: تله شکار؛ نمادِ تعلق و گرفتاریِ جان در جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 746
هیچکس چون من درین حر غزل 745
جز خون دل ز نقد سلام غزل 787
خط‌خوبان هم، حریف طب غزل 749
عمری‌ست به چشمم ز نم غزل 785
در تکلم از ندامت هیچ غزل 777
جهان قلمرو توفان اعت

خوانش و منبع در گنجور ↗