دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 596

رنگ خون گلجوش زخم تیغ گلچین بوده است

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ینبودهاستردیف استدشواری میانه

باغ تسلیم محبت طرفه رنگین بوده است

عالمی از نرگست ایمان مستی تازه کرد

این‌جنون پیمانه‌کافر صاحب دین بوده است

خاک گشت و فیض استقبال پابوست نیافت

خواب پای محمل این مقدار سنگین بوده است

ما صفای وقت از فیض خموشی یافتیم

بر رخ آیینهٔ ما گفتگو چین بوده است

از کشاکشهای موج این محیط آسوده‌ایم

آبروی گوهر ما کوه تمکین بوده است

کوهکن در تلخکامی جوی شیر ایجاد کرد

بر زبان تیشه گویی نام شیرین بوده است

از شرر در آتش افتاده‌ست نعل کوهسار

سنگ هم اینجا مقیم‌خانهٔ زین‌بوده است

وصل جستم رفتن از خود شد دلیل مقصدم

این‌دعا رلا در شکست رنگ آمین‌بوده است

با همه شوخی خیالش را ز دل پرواز نیست

خانهٔ آیینه هم بسیار سنگین بوده است

بر میان او نچربید از ضعیفی پیکرم

عشق بیدرد اینقدرها ناتوان بین بوده است

حیرت محضیم بیدل هر کجا افتاده‌ایم

سرگرانیهای ما آیینه بالین بوده است

مفاهیمِ این غزل

آیینه عشق / محبت فیض رنگ / بی‌رنگی آتش / شمع موج / دریا

تلمیحاتِ این غزل

شیرین

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 513
احتیاجی با مزاج سبزه غزل 527
عمری‌ست به حیرت نفسِ غزل 469
خاک غربت‌کیمیای مردم غزل 482
نسیم‌گل به خموشی ترا غزل 514
الفت تن باعث فکر پری غزل 581
دل به یاد جلوه‌ای طا

خوانش و منبع در گنجور ↗