دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1602

رسید عید و طربها دلیل دل گردید

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه لگردیددشواری دشوارتر

امید خلق به صد رنگ مشتعل گردید

زدند ساده‌دلان تیغ بر فسان هوس

که خون وعدهٔ قربانیان بحل گردید

من و شهید محبت دلی که جز به رخت

به هر طرف نظر انداختم خجل گردید

چسان به کعبه توانم کشید محمل جهد

که راهم از عرق انفعال گل گردید

ز سیر کسوت تسلیم چشم قربانی

هوس ز جامهٔ احرام منفعل‌گردید

به فکر خام جدایی دلیل فطرت‌کیست

کنون که دیده به دیدار متصل گردید

چو بیدل ازهوس سیر کعبه مستغنی ست

کسی که گرد تو یعنی به دور دل‌گردید

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه هوس / آرزو دل / قلب فکر / معنی رنگ / بی‌رنگی عجز / فقر

تلمیحاتِ این غزل

کعبه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
امید: چشم‌داشتِ خیر؛ نورِ دل در برابرِ نومیدی و رجای وصل.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
تسلیم: سرسپردگی و رضا؛ نمادِ فنا و واگذاریِ خویش به حق.
محبت: دوستی و مهر؛ بنیادِ عشق و کششِ جان به سویِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1393
گر خاک نشینان علم اف غزل 251
به پیری الفت حرص و ه غزل 530
ستم شریک من یاس خوشد غزل 1378
ز شرم عشق فلکها به خ غزل 2654
عرق ربز خجالت می‌گدا غزل 1211
در این خرابه نه دشمن

خوانش و منبع در گنجور ↗