دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1842

از قناعت خاک باید کرد در انبان حرص

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انحرصردیف حرصدشواری درآمدنی

آبرو تا کی شود صرف خمیر نان حرص

هیچ دشتی نیست کز ریگ روان باشد تهی

بر نمی‌آید حساب از ریزش دندان حرص

هر طرف مژگان گشایی عالم خمیازه است

از زمین تا آسمان چاک است در دامان حرص

دعوت فغفور ماتمخانه کرد آفاق را

موکشی زایل نشد ازکاسه‌های خوان حرص

ای حریصان رحم بر احوال یکدیگر کنید

آب شد سعی نفس جان شما و جان حرص

تا به کی باشد کسی سودایی سود و زیان

تخته می‌گردد به یک خشت لحد دکان حرص

عالمی اسباب بر هم چید و زین دریا گذشت

تا نفس داری تو هم پل بند از سامان حرص

خاک هم از شوخی ابرام دام آسوده نیست

از تصنع کیست پوشد چشم بی‌مژگان حرص

تا نبندی سنگ بر دل از تقاضای طلب

معنی دل چیست نتوان یافت در دیوان حرص

گه غم یعقوب وگه ناز زلیخا می‌کشیم

یوسف ما را که افکند آه در زندان حرص

مردگان را نیز سودای قیامت در سر است

زنده می‌دارد جهانی را همین احسان حرص

خواه برگنج قناعت خواه در قصر غنا

روزکی چند است بیدل هرکسی مهمان حرص

مفاهیمِ این غزل

هوس / آرزو دل / قلب نفس / دم قناعت چشم / نگاه تعلق / اسباب

تلمیحاتِ این غزل

یعقوب یوسف زلیخا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1841
پرکوته است دست به هر غزل 1651
از غبار جلوه غیر تو غزل 1823
مپرسید از نگین شاه و غزل 2807
درتن ویرانه بی‌سعی ق غزل 1334
همچو گوهر قطرهٔ خشکی غزل 2369
فریاد کز توهم نامحرم

خوانش و منبع در گنجور ↗