دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2663

یاد باد آن کز تبسم فیض عامی داشتی

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه امیداشتیردیف داشتیدشواری درآمدنی

در خطاب غیر هم با من پیامی داشتی

یاد باد آن ساز شَفْقَت‌ها که بی ناموس غیر

در بساط تیره روزان عیش شامی داشتی

یاد باد ای حسرت بنهاده پا از دل برون

چون نگه در چشم حیران هم مقامی داشتی

گاهگاهی با وجود بی‌نیازیهای ناز

خدمتی ارشاد می‌کردی غلامی داشتی

آمد آمد خاک مشتاقان به گردون می‌رساند

یک دوگام آنسوی تمکین طُرفه‌کامی داشتی

کردی از اهل وفا یکباره قطع التفات

در تغافل سخت تیغ بی‌نیامی داشتی

اینقدر خلوت پرست کنج ابرویت که کرد

چون نگاه بی‌نیازان سیر بامی داشتی

ما همان خاکیم اکنون انفعال از ما چرا

پیش از این هم با همه تمکین، خرامی داشتی

سوخت دل در انتظار گرد سر گردیدنی

آخر ای بدمست گاهی دور جامی داشتی

تیغ هم بر بیدل ما مَدّ احسان بود و بس

گر به حکم ناز، میل انتقامی داشتی

مفاهیمِ این غزل

باد چشم / نگاه ناز / نیاز دل / قلب تیغ / بسمل غفلت / خواب

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
باد: وزشِ هوا؛ نمادِ ناپایداری، غرور و تهیّتِ هستی.
وفا: پایداری در پیمان؛ نمادِ ثباتِ عشق و صدقِ یار.
بساط: گستردنی و فرش؛ کنایه از بزم، اسبابِ عیش و سامانِ دنیا.

غزل‌های مرتبط

غزل 954
به اندک شوخیی بنیاد غزل 1471
بهار رنگ عبرت جز دل غزل 2149
عروج همتی در کار دار غزل 1175
پی اشک من ندانم به ک غزل 2825
محو بودم هر چه دیدم غزل 688
به دست و تیغ‌کسی خون

خوانش و منبع در گنجور ↗