→ دیوانِ بیدل دهلوی

غفلت / خواب

1,743 بیت · 1,771 مصراع · 1,270 غزل

تعریف

ghaflat-khab

غفلت / خواب در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با غفلت، غافل، بیخبر شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن بیداری، عبرت، یاد است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: بی‌خبری دل و حجاب ادراک. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1771 مصراع، 1743 بیت و 1270 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: غافل (488)، یاد (429)، عبرت (380)، غفلت (353)، بیخبر (107)، بیداری (30). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    در کُنْهِ تو آگاهی و غفلت همه معذور / دریا ز میان غافل و ساحل ز کران‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,384 · ganjoor 40,937
  2. 2
    غفلت از عاقبت عقوبت‌زاست / سیلی انجام بیخبر ز قفاست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,891 · ganjoor 41,069
  3. 3
    تیره‌بختی هرچه باشد امتحانگاه وفاست / از محک غافل مباش ای بیخبر رنگم زریست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,141 · ganjoor 41,805
  4. 4
    ز آهنگ گداز دل مباش ای بیخبر غافل / زبان شمع خاموش است اما گفتگو دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    گودارد
    شناسه
    bayt 11,817 · ganjoor 42,125
  5. 5
    حیرت از لذت دیدار توام غافل ‌کرد / چشمهٔ آینه‌ام بیخبر از جوش خودم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشخودم
    شناسه
    bayt 24,125 · ganjoor 44,178
  6. 6
    از عمارت خشت غفلت تا لحد چیده‌ست خلق / ای ز خود غافل تو هم خشتی براین ویرانه زن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ن
    شناسه
    bayt 27,367 · ganjoor 44,459
  7. 7
    به غفلت از نوای ساز هستی بیخبر رفتم / شنیدن داشت این افسانه گر می‌داشتم گوشی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    وشی
    شناسه
    bayt 31,220 · ganjoor 44,801
  8. 8
    غیر موجود نیست غفلتِ توست / گر تو غافل شوی که‌راست گناه؟
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 33,020 · ganjoor 71,034
  9. 9
    به عزم چارهٔ غفلت ز مژگان کسب عبرت کن / رگ خوابی که بگشایی به چندین نیشتر بگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ربگشا
    شناسه
    bayt 1,984 · ganjoor 40,810
  10. 10
    تو ای غافل چرا پیمانهٔ عبرت نمی‌گیری / که عشرت جام در خون می‌زند از شیون مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,014 · ganjoor 40,904
  11. 11
    گردِ غفلت جوش زد چندانکه واکردیم چشم / همچو مخمل بود در بیداری ما خواب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,130 · ganjoor 40,914
  12. 12
    غافل از عبرت ‌فروشیهای عالم نیستم / هرکف‌خاکی اپن‌صحرا به چشمم توتیاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,019 · ganjoor 41,078
  13. 13
    غنچه‌سان غفلت ما باعث جمعیت ماست / ورنه بیداری‌گل خواب پریشان‌گل است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انگلاست
    شناسه
    bayt 5,925 · ganjoor 41,158
  14. 14
    عبرت آیینه گیر، ای غافل از لاف کمال / عرض جوهر جزخراش چهرهٔ اظهار نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارنیست
    شناسه
    bayt 8,596 · ganjoor 41,843
  15. 15
    به عبرت آب شو ای ‌غافل از خمیدن موج / که خودسری چقدر گشته بار گردن موج
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نموج
    شناسه
    bayt 10,187 · ganjoor 41,982
  16. 16
    داشت غافل سرکشیهای شباب از طاعتم / قامت خم‌گشته یاد ازگوشهٔ محراب داد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابداد
    شناسه
    bayt 10,490 · ganjoor 42,007
  17. 17
    غفلت هستی‌ست اینجا، ساز بیداری ‌کجاست / همچو مخمل بایدم تا مرگ داد خواب داد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابداد
    شناسه
    bayt 10,525 · ganjoor 42,010
  18. 18
    ندامت نیست غافل از کمین هیچکس بیدل / به هر دستی که عبرت وارسد دست مگس دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    سدارد
    شناسه
    bayt 11,347 · ganjoor 42,082
  19. 19
    چمنها در نقاب خاک پنهان است و ما غافل / اگر عبرت گریبانی کند گل چیدنی دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنیدارد
    شناسه
    bayt 12,011 · ganjoor 42,143
  20. 20
    چشم من شد پرده ی زنبور و بیداری ندید / غفلت آخر حشر من درکسوت با دام‌کرد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امکرد
    شناسه
    bayt 12,577 · ganjoor 42,192
  21. 21
    شکست‌ رنگ امیدی‌ست ‌سر تا پای‌ ما بیدل / ز سیر ما مشو غافل اگر عبرت هوس باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    سباشد
    شناسه
    bayt 13,534 · ganjoor 42,277
  22. 22
    غافل ز پاس آب رخ عجز ما مباش / ما را به یاد طرف کلاهی شکسته‌اند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستهاند
    شناسه
    bayt 15,064 · ganjoor 42,411
  23. 23
    در دبستان ‌جهان از بسکه‌ درس غفلت‌ است / خلق چون لوح‌مزار از نقش‌ عبرت ساده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهاند
    شناسه
    bayt 15,133 · ganjoor 42,417
  24. 24
    فرصت‌کار نفس مغتنم غفلت است / آمده در یاد نیست رفته ز دل می‌رود
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    لمیرود
    شناسه
    bayt 17,445 · ganjoor 43,591
  25. 25
    غفلت ما شاهد کوتاه‌بینیهای ماست / گر رسا باشد نگه صیاد عبرت می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    تمیشود
    شناسه
    bayt 17,746 · ganjoor 43,617
  26. 26
    نگردی از گرانی‌های بار زندگی غافل / به عبرت آشنا کن دیده و قد دوتا بنگر
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابنگر
    شناسه
    bayt 19,348 · ganjoor 43,758
  27. 27
    عبرت آفات دهر از خواب بیدارت نکرد / بیخبر در سایهٔ این کهنه دیواری هنوز
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اریهنوز
    شناسه
    bayt 19,791 · ganjoor 43,796
  28. 28
    فیض خاموشی به یاد لب ‌گشودنها مده / ای ز خود غافل همین در غنچه دارد آب‌گل
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابگل
    شناسه
    bayt 22,196 · ganjoor 44,007
  29. 29
    زبان اصطلاح رمز توحیدم که می‌فهمد / که من هرگاه گشتم غافل از خود یاد حق کردم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    قکردم
    شناسه
    bayt 23,646 · ganjoor 44,133
  30. 30
    ترحم نیست غافل بیدل از یاد شهید من / ز جوهر در عرض خفته‌ست اینجا تیغ قاتل هم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لهم
    شناسه
    bayt 26,392 · ganjoor 44,378

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.RUYA

هم‌خانوادهٔ این واژه