دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1966

هستی نیاز دیده نمناک کرده‌ام

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه اککردهامردیف کرده امدشواری نسبتاً آسان

تا شمع سان جبین زعرق پاک کرده‌ام

راهم به کوچهٔ دگر است از رم نفس

زبن موج می سراغ رگ تاک کرده‌ام

تیغی به جادهٔ دم الفت نمی‌رسد

سیر هزار راه خطرناک کرده‌ام

دل از نفس نمی‌گسلد ربط آرزو

این رشته را خیال چه فتراک کرده‌ام

طاقت به دوش کس ننهد بار احتیاج

وامانده‌ام که تکیه بر افلاک کرده‌ام

از ضعف پیریی که سرانجام زندگی‌ست

دندان غلط به ریشهٔ مسواک کرده‌ام

پر بیدماغ فطرتم از سجده‌ام مپرس

سر بود گوهری که کنون خاک کرده‌ام

گرد شکستم از چه نخندد به روی‌کار

مزدوری قلمرو ادراک کرده‌ام

بیدل حنایی از چه نگردد بیاض چشم

خطها به خون نوشته‌ام و پاک کرده‌ام

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم چشم / نگاه پا / قدم / راه سجده / جبین نفس دانه / ریشه / برگ

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 550
خودگدازی نمِ‌کیفیت ص غزل 923
گذشت عمر و دل از حرص غزل 1006
به خیال زنده بودن هو غزل 2101
دور از آن در چند در غزل 1969
زان بهار ناز حیرانم غزل 1262
حیرت‌کفیل پر زدن‌گفت

خوانش و منبع در گنجور ↗