دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 327

به هر جبین که بود سطری ازکتاب حیا

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه ابحیاردیف حیادشواری نسبتاً آسان

ز نقطهٔ عرقم دارد انتخاب حیا

شبی به روی عرقناک او نظرکردم

گذشت عمر وشنا می‌کنم درآب حیا

ز لعل او به خیالم سؤال بوسه‌گذشت

هزار لب به عرق دادم از جواب حیا

دمی که ناز به شوخی زند چه خواهدکرد

پری رخی که عرق می‌کند زتاب حیا

ز روی یارکسی پردة عرق نشکافت

گشاده چون شد ازین تکمه‌ها نقاب حیا

عرق ز پیکر من شست نقش پیدایی

هنوز پاک نمی‌گردم از حساب حیا

دگر مخواه ز من ثاب هرزه‌جولانی

دویده‌ام عرقی چند در رکاب حیا

ز خوب جستم و چشمی به خویش نگشودم

به روی من که فشاند اینقدرگلاب حیا

به چشم بسثن از انصاف، نگذری زنهار

به پل نمی‌گذرد هیچکس زآب حیا

ز قطرگی بدر خجلت‌گهر زده‌ایم

جبین بی‌نم ما ساخت با سراب حیا

عرق زطینت ما هیچ کم نشد بیدل

نشسته‌ایم چو شبنم در آفتاب حیا

مفاهیمِ این غزل

شرم / حیا عرق سجده / جبین چشم / نگاه لب / تبسم نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
پرده: حجاب و پوشش؛ مانع آشکارشدن یا نشانه پنهانی راز.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
عمر: زندگانی؛ به اندازه چند نفس کوتاه و ناپایدار شمرده می‌شود.
خجلت: شرم و سرافکندگی؛ نمادِ حیای سالک در برابرِ حق.
جبین: پیشانی؛ جایگاهِ نشانِ بخت و فروتنیِ سجده.
گهر: گوهر و مروارید؛ نماد حقیقت تابناکِ نهفته در دلِ دریا.
آفتاب: خورشید؛ نماد جلوه حقیقت که غبار و ذره در آن ناپدید است.
پری: موجودِ نهانیِ زیبا؛ نمادِ معشوقِ پنهان و حُسنِ نادیدنی.
نقاب: پردهٔ روی؛ نمادِ حجابِ حُسن و پوششِ راز.

غزل‌های مرتبط

غزل 1265
زین ساز بم و زیر توق غزل 1605
سران ز نسخهٔ تسلیم ب غزل 337
بس که دارد برق تیغت غزل 328
به نمود هستی بی‌اثر غزل 896
انجم چو تکمه ریخت ز غزل 1148
به هرکجا مژه‌ام رنگ

خوانش و منبع در گنجور ↗