دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2729

چه شد آستان حضور دل که تو رنج دیر و حرم کشی

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه مکشیدشواری دشوارتر

به جریدهٔ سبق وفا نزدی رقم که قلم کشی

به قبول صورت بی اثر مکش انفعال فسردگی

چه قدر مصور عبرتی که چو سنگ بار صنم کشی

رمقی‌ست فرصت مغتنم به هوس فسون امل مدم

چو حباب سعی‌کمی مدان که نفس به پیکر خم‌کشی

کسی ازپری که مگس‌کشد ز چه ننگ دام و قفس‌کشد

غم ساغری که هوس‌کشد به دماغ سوخته کم کشی

به خیال غربت وهم و ظن، مپسند دوریت از وطن

عرق‌ست حاصل علم و فن که خمار یاد عدم کشی

اگرت دلیل ره وفا به مروتی کند آشنا

به زمین نیفکنی از حیا به رهی که خار قدم کشی

به یقین معرفت آگهان زتفکرت نبرم‌گمان

چوکشف مگر به خیال نان بروی و سر به شکم‌کشی

به برت ز جوهرآینه ورقی‌ست نسخه طراز دل

سیه است نامه اگر همه نفسی به جای رقم‌کشی

اگر از تردد بی‌اثر نرسی به منصب بال و پر

چو نهال صبرکن آنقدرکه ز پای خفته علم‌کشی

ندمید صبحی ازاین چمن که نبست صورت شبنمی

حذر از مآل ترددی که نفس گدازی و نم کشی

من زار بیدل ناتوان نی‌ام آنقدر به دلت گران

که چو بوی گل دم امتحان به ترازوی نفسم‌کشی

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم گل / بهار خیال نفس پر / بال / پرواز اثر

تلمیحاتِ این غزل

حرم دیر مغان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.

غزل‌های مرتبط

غزل 2002
تو کریم مطلق و من گد غزل 2243
ننمود غنچه‌ات آنقدر غزل 1152
به طراز دامن ناز و چ غزل 1907
نام شاهان کز نگین گل غزل 1894
گهر محیط تقدسی مکن آ غزل 1863
هوس جنون زده ناکجا ه

خوانش و منبع در گنجور ↗