دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1827

زبان فرسوده نقدی را که شد پا بسته سودایش

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ایشدشواری دشوار

قیامت دارد امروزی که در یادست فردایش

محیط عشق‌ بر محرومی‌ آن قطره می‌گرید

که دهر از تنگ چشمی در صدف وامی‌کند جایش

درین گلشن نه تنها بلبلست از خانه بر دوشان

که عنقا هم غم بی‌آشیانی کرد عنقایش

اگرکام امیدی بر نگرداند می هستی

توان پیمانه پرکرد از شکست رنگ مینایش

حضور آفتاب از سایه‌گرد عجز می‌چیند

زپستی تا برون آیی نگاهی کن به بالایش

فزودنها نقاب وحشت است اجزای امکان را

نیابی جز شرر سنگی که بشکافی معمایش

برون از عرض نقصانم کمالش عالمی دارد

نمودم قطره‌واری موج سر دادم به دریایش

زیارتگاه احوال شهید کیست این گلشن

که در خون می‌تپد نظاره از رنگ تماشایش

به زندان داشت عمری جرأت جولان غبارم را

به دامن پا کشیدن داد آخر سر به صحرایش

ترحم کن برآن بیدل که از افسون نومیدی

به مطلب می‌فشاند دست و برخود می‌رسد پایش

مفاهیمِ این غزل

موج / دریا سر / سودا رنگ / بی‌رنگی دنیا-بازی / بازی دنیا افسون / پری عجز / فقر

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1252
رم وحشی نگاه من غبار غزل 1825
حیا بی‌پرده نپسندید غزل 42
نگاه وحشی لیلی چه اف غزل 2156
به حسرت غنچه‌ام یعنی غزل 2191
نفس را بعد ازین در س غزل 1828
سر تاراج گلشن داشت س

خوانش و منبع در گنجور ↗