→ دیوانِ بیدل دهلوی

افسون / پری

399 بیت · 402 مصراع · 356 غزل

تعریف

afsun-pari

افسون / پری در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با افسون، پری شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن نهانی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: فریب زیبا، پنهانی و جاذبه خیال. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 402 مصراع، 399 بیت و 356 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: افسون (205)، پری (194)، نهانی (5). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    خیالت در غبار دل صفاپردازیی دارد / پری در طبع سنگ افسون میناسازیی دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازییدارد
    شناسه
    bayt 12,026 · ganjoor 42,145
  2. 2
    شوری‌ست در این بزم‌ کز افسون شکستن / چندان که پری بال کشد شیشه دواند
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یشهدواند
    شناسه
    bayt 15,012 · ganjoor 42,406
  3. 3
    عالمی را حرف و صوت بی‌اثر دیوانه‌کرد / طرف افسون داشت بی اسم مسمای پری
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایپری
    شناسه
    bayt 30,847 · ganjoor 44,766
  4. 4
    هنوزآن پری ازسنگ فرق شیشه نداشت / که دل شررکده ی چشمک نهانی بود
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیبود
    شناسه
    bayt 17,365 · ganjoor 43,585
  5. 5
    ما و رُعونت‌، افسانهٔ کیست / نازِ پری بست گردن به مینا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 5 · ganjoor 40,633
  6. 6
    زمینگیرم به افسون دل بی‌مدعا بیدل / در آن وادی که منزل نیز می‌افتد به راه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 115 · ganjoor 40,642
  7. 7
    شیشه ناداده ز کف مستی آزادی چند / دامن نازِ پری در ته سنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 196 · ganjoor 40,649
  8. 8
    از حرف و صوت بی‌اثر شد جهل لنگردارتر / بر کوه خواند ناکجا افسون بال و پر صدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 274 · ganjoor 40,656
  9. 9
    خیالات پری بی‌شیشه، نقش طاق نسیان‌ کن / محال است‌، اینکه‌ هرجا جسم‌ گم شد، جان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 319 · ganjoor 40,659
  10. 10
    فلک ز صفری که می‌گشاید بر اعتبارات می‌فزاید / خلای یک شیشه می‌نماید پری ز چندین پیاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 350 · ganjoor 40,662
  11. 11
    ز جوش صافی دل‌، جسم، جان تواند شد / به سعی، شیشهٔ پری کرده‌اند، خارا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 363 · ganjoor 40,663
  12. 12
    نمی‌سازد متاع هوش با یوسف خریداران / مدم افسون خودداری نگاه جلوه سودا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 385 · ganjoor 40,665
  13. 13
    نگاه وحشی لیلی چه افسون کرد صحرا را / که‌ نقش پای آهو چشم مجنون کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 476 · ganjoor 40,674
  14. 14
    نفس هر دم‌زدن صد صبح محشر فتنه می‌خندد / هوای باغ موهومی چه افسون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 522 · ganjoor 40,678
  15. 15
    به افسون مدارا از کج‌اندیشان مشو ایمن / تواضع در کمین تیر می‌دارد کمان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 627 · ganjoor 40,690
  16. 16
    بیدل تمیزت این‌قدر افسون کلفت است / از خویش آنقدر که ببالد نظر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 677 · ganjoor 40,694
  17. 17
    به افسون دنائت غافلی از ننگ پامالی / به پستی متهم هرگز نمی‌داند زمین خود را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینخودرا
    شناسه
    bayt 853 · ganjoor 40,710
  18. 18
    بیدل افسون جنون شد صیقل آیینه‌ام / آب داد آخر به رنگ اشک عریانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,454 · ganjoor 40,763
  19. 19
    به تسخیر جهان بی‌حس از تدبیر فارغ شو / نفس‌فرسا کنی تا کی به مار مرده افسون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,579 · ganjoor 40,774
  20. 20
    تا نگردد فاش سرّ مستی‌ات مگشای چشم / چون پری‌کاین شیشه ظاهرمی‌کند رازتورا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,636 · ganjoor 40,779
  21. 21
    فهم یکتایی‌ست فرق اعتبارات دویی / عمرهاشد خوانده‌ام برخویش افسون تورا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونتورا
    شناسه
    bayt 1,658 · ganjoor 40,781
  22. 22
    بود به جرم درستی شکست‌کار حباب / پری‌ست آنکه تهی می‌کند سبوی تورا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,680 · ganjoor 40,783
  23. 23
    زفرق تا قدم افسون حیرتی بیدل / کسی چه شرح دهد معنی نکوی تورا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,682 · ganjoor 40,783
  24. 24
    بازگشتی نبودْ پایِ طلب را بیدل / سیلِ ما نشنود افسونِ پشیمانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,910 · ganjoor 40,803
  25. 25
    تا معنی اسرار پری فاش توان خواند / مکتوب به کهسار برید از حلب ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بما
    شناسه
    bayt 2,047 · ganjoor 40,816
  26. 26
    آن پری‌ گویند شب خندید بر فریاد ما / ای فراموشی! تو شاید داده باشی‌ یاد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادما
    شناسه
    bayt 2,075 · ganjoor 40,819
  27. 27
    نگردد هیچ‌کافر محوِ افسونِ غلط‌بینی / غبارِ خویش شد در جلوه‌گاهت چشم‌بند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,115 · ganjoor 40,822
  28. 28
    چو رنگ عهدهٔ ناموس وحشتیم به گردن / ز خویش هرکه برآید پری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,241 · ganjoor 40,833
  29. 29
    نفس از ترانهٔ ساز دل چه فشاند بر سر انجمن / که صدای قلقل شیشه شد پری جنون‌زده هوش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,338 · ganjoor 40,842
  30. 30
    به‌فسون هستی بیخبر، زشکست شیشهٔ دل حذر / شب خون به‌خواب پری مبر ز فسانه‌های ترنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,360 · ganjoor 40,844

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه