دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1750

تب و تاب بیهُده تا کجا به گشاد بال و پر از نفس

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه رازنفسردیف از نفسدشواری نسبتاً آسان

سر رشته وقف گره کنم دلی آورم به بر از نفس

به هزار کوچه شتافتم، چه ترانه‌ها که نیافتم

رگی از اثر نشکافتم که رسد به نیشتر از نفس

غم زندگی به کجا برم، ستم هوس به که بشمرم

چو حباب هرزه نشسته‌ام به فشار چشم تر از نفس

سر و کار فطرت منفعل، به خیال می‌کندم خجل

که چرا عیار گداز دل نگرفت شیشه‌گر از نفس

ز جنون فرصت پرفشان نزدودم آینهٔ وفا

چو شرار داغم از آتشی که نگشت صرفه‌بر از نفس

تک و تاز عرصهٔ بی‌نشان، به خیال می‌بردم کشان

به هوا اگر ندهد عنان به کجا رسد سحر از نفس

به غبار عالم وهم و ظن، نرسیده‌ای که کنی وطن

عبث انتظار عدم مده به شتاب پیشتر از نفس

به دو دم تعلق آب و گل، مشو از حضور عدم خجل

که نشاط خانهٔ آینه، نبرد غم سفر از نفس

ز ترانهٔ نی نوحه‌گر به خروش هرزه گمان مبر

همه را به عالم بی‌اثر، اثری‌ست در نظر از نفس

کلف تصور زندگی، مفکن به گردن آگهی

چقدر سیه شود آینه که به ما دهد خبر از نفس

مگشا چو بیدل بیخبر، در هر ترانهٔ بی‌اثر

بفشار لب به هم آنقدر که هوا رود به در از نفس

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم آیینه نفس اثر چشم / نگاه غم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 235
چون شمع ز آتشی که وف غزل 2243
ننمود غنچه‌ات آنقدر غزل 1011
دل با غبار هستی ربط غزل 2567
سر طره‌ای به هوا فشا غزل 12
پل و زورق نمی‌خواهد غزل 2636
به غبار عالم جستجو ز

خوانش و منبع در گنجور ↗