دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1381

روزی که هوسها در اقبال گشودند

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ودنددشواری دشوارتر

آخر همه رفتند به جایی که نبودند

زین باغ گذشتند حریفان به ندامت

هر رنگ که گردید کفی بود که سودند

افسوس که این قافله‌ها بعد فنا هم

یک نقش قدم چشم به عبرت نگشودند

اسما همه در پرده ناموسی انسان

خود را به زبانی که نشد فهم ستودند

اعداد یکی بود چه پنهان و چه پیدا

ما چشم گشودیم کزین صفر فزودند

از حاصل هستی به فناییم تسلی

در مزرعهٔ ما همه ناکشته درودند

تاراجگران هستی موهوم ز فرصت

توفیق یقینی که نداریم ربودند

زین شکل حبابی که نمود از دویی رنگ

گفتم به کجا گل کنم آیینه نمودند

چون شمع به صیقل مزن آیینهٔ داغم

با هر نگهم انجمنی بود زدودند

خامش‌نفسان معنی اسرار حقیقت

گفتند در آن پرده که خود هم نشنودند

عبرت نگهان را به تماشاگه هستی

بیدل مژه بر دیده گران گشت غنودند

مفاهیمِ این غزل

آیینه چشم / نگاه گل / بهار نفس / دم دنیا-بازی / بازی دنیا خیال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
پرده: حجاب و پوشش؛ مانع آشکارشدن یا نشانه پنهانی راز.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
پیدا: آشکار و نمایان؛ ظهورِ حق در برابرِ نهان و پنهان.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.

غزل‌های مرتبط

غزل 2072
از هر طلبی پیش ندامت غزل 1263
آهی به هوا چتر زد و غزل 106
گریک نفس آیینه‌ کنی غزل 585
چشم‌واکن حسن نیرنگ ق غزل 574
دوستان ظلمی به حال ن غزل 1677
بر خیالی چیده‌ایم از

خوانش و منبع در گنجور ↗