خلقیست پراکندهٔ سعی هوسی چند
خلقیست پراکندهٔ سعی هوسی چند
پرواز جنون کرده به بال مگسی چند
халқи-ст пароканда саъи ҳуси чанд
паравоз ҷанун-карда ба бол магаси чанд
کر و فر ابنای زمان هیچ ندارد
جز آنکه گسستهست فسار و مرسی چند
кар ва фар абаной замон ҳич надорад
ҷазонака-гасаста-ст фасор ва марси чанд
چون سبحه ز بس جادهٔ تحقیق نهان است
دارند قدم بر سر هم پیش و پسی چند
чун сабҳа з бас ҷода таҳақиқ наҳон аст
доранд қадам бар сар ҳам пиш ва паси чанд
کوک است به افسردگی اقبال خسیسان
در آتش یاقوت فتادهست خسی چند
кук аст ба афасардаги ақабол хасисон
дар оташ йоқут фтода-ст хаси чанд
با زمره اجلاف نسازد چه کند کس
این عالم پوچ است و همین هیچ کسی چند
бо замара аҷалоф насозд ча канд кас
ин олам пуч аст ва ҳамин ҳич каси чанд
برده است ز اقبال دو عالم گرو ناز
پایی که درازست ز بیدسترسی چند
барда аст з ақабол ду олам гару ноз
пойай ки дарозаст з бе-дастарси чанд
درگرد مزارات سراغیست بفهمید
پیگم شدن قافلهٔ بیجرسی چند
дарагард мазорот сароғи-ст бафаҳамид
пи-гам шадан қофала бе-ҷарси чанд
ترک ادب این بس که اسیران محبت
منقارگشودند ز چاک قفسی چند
тарак адаб ин басака асирон муҳаббат
манқорагашуданд з чок қафаси чанд
نی دیر پرستیم و نه مسجد، نه خرابات
گرم است همین صحبت ما با نفسی چند
ни дир парсатим ва на масаҷад, на харобот
гарм аст ҳамин саҳабат мо бо нафаси чанд
بیدل به عرق شستهام از شرم فضولی
مکتوب نفس داشت جنون ملتمسی چند
бидел ба ъарақ шаста-ам аз шарм фазули
мактуб нафас дошт ҷанун малатамаси чанд
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- سر
- بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
- نفس
- دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
- عالم
- جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوهگاهِ حق.
- جنون
- دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
- آتش
- شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
- ناز
- کرشمه و دلربایی؛ جلوهگریِ معشوق در برابرِ نیاز.
- بال
- پرِ پرواز؛ نمادِ اوجگرفتن و رهاییِ روح.
- سعی
- کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
- پرواز
- اوجگرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
- عرق
- تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
- شرم
- حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
- قدم
- پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
- هیچ
- بودِ تهی و بیاعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
- تحقیق
- جستوجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
- ادب
- حرمت و آیینِ رفتار؛ نمادِ خاموشی و فروتنیِ سالک.
- اقبال
- بخت و رویآوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.
- محبت
- دوستی و مهر؛ بنیادِ عشق و کششِ جان به سویِ معشوق.