دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 340

چو شمع تا سحر افسانه می‌شود تب وتاب

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه ابدشواری دشوار

نگاه برق خرام است جلوه‌ای دریاب

اگر غنا طلبی مشق خاکساری کن

حضورگنج براتی‌ست سرنوشت خراب

به فیض‌کاهلی آماده است راحت ما

که سایه راست ز پهلوی عجز بستر خواب

فریب جلوهٔ نیرنگ زندگی نخوری

که شسته‌اند ازین صفحه غیر نقش سراب

در آن بساط که از رنگ آرزو پرسند

چو یاس در نفس ما شکسته است جواب

به دل اگر برسی جستجو نمی‌ماند

تحیر است درآیینه شوخی سیماب

نماند در دل ما خونی از فشار غمت

به غنچگی زگل ماگرفته‌اندگلاب

ز شرم حلقهٔ آن زلف حیرتی دارم

که ناف آهوی مشکین چرا نشدگرد‌اب

عجب که رشتهٔ پروین زهم نمی‌گسلد

چنین که از عرق روی اوست درتب و تاب

زموج رنگ به دوران نشئهٔ نگهت

خط شکسته توان خواند از جبین شراب

غرور هستی او را فنای ماست دلیل

خم‌کلاه محیط است در شکست حباب

کسی چه چاره کند سرنوشت را بیدل

نشست سرخط موج ازجبین دریا آب

مفاهیمِ این غزل

دنیا-بازی / بازی دنیا رنگ / بی‌رنگی نفس / دم دل / قلب موج / دریا شکسته

تلمیحاتِ این غزل

پروین

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.

غزل‌های مرتبط

غزل 336
به روی نسخهٔ هستی که غزل 1659
شبی که شعلهٔ یاد تو غزل 2495
به تماشای این چمن در غزل 337
بس که دارد برق تیغت غزل 2767
درین حدیقه نه‌ای قدر غزل 1378
ز شرم عشق فلکها به خ

خوانش و منبع در گنجور ↗