دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1437

هرکجا آیینهٔ حسن جنون گل می‌کند

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه لمیکندردیف می کنددشواری نسبتاً آسان

دود سودا بر سر ما نازکاکل می‌کند

بر لب ما، خنده یکسر شکوهٔ درد دل است

هر قدر خون می‌خورد این شیشه قلقل می‌کند

سینه چاک شوقم از فکر پریشانم چه باک

هرکه گردد شانه، یاد زلف و کاکل می کند

دل چسان با خامشی سازد که یاد جلوه‌ات

جوهر آیینه را منقار بلبل می‌کند

دستگاه شوق تا بالد ز خودداری برآ

خاک را آشفتگی گردون تجمل می‌کند

منزلت خواهی مداراکن که در فواره آب

اوج دارد آنقدر کز خود تنزل می‌کند

جلوه مست و شوق سر تا نگاه اما چه سود

دیده و دانسته حیرانی تغافل می‌کند

زندگی نقد نفسها ریخت در جیب فنا

از تردد هر که می‌رنجد توکل می‌کند

از سلامت دست باید شست و زین دریا گذشت

موج اینجا از شکست خویشتن پل می‌کند

موج چون بر هم خورد بیدل همان بحر است و بس

کم شدن از وهم هستی جزء را کل می‌کند

مفاهیمِ این غزل

آیینه موج / دریا سر / سودا دل / قلب نفس / دم چشم / نگاه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1436
گر جنونم ناله واری ن غزل 2393
بر آن سرم کز جنون نم غزل 1443
ناتوانی باز چون شمعم غزل 1429
عاقبت‌در حلقهٔ‌آن زل غزل 2359
چون نگه عمریست داغ چ غزل 960
به یادت‌گردش رنگم به

خوانش و منبع در گنجور ↗