دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1901

شرع هر دین بهرهٔ او نیست جز رفع شکوک

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه وکدشواری دشوار

قبضهٔ تیغی فرنگی ساخت با دندان خوک

گرچه حکم یک نفس سازست در دیر و حرم

نالهٔ ناقوس با لبیک نتوان یافت‌کوک

از تکلف چون گذشتی رسم و آیین باطلست

مشرب عریانی از مجنون نمی‌خواهد سلوک

غیر خوبان قدردان دل نمی‌باشد کسی

عزت آیینه باید دید در بزم ملوک

دورگردون با مزاج‌کاملان ناراست است

رشته سست افتد اگر باشدکجی در ساز دوک

کی رسد یارب به داد ما یقین نیستی

صرف شد عمر طلب در انتظار کاش و بوک

جبریان محفل تقدیر پر بیچاره‌اند

با قضا بیدل چه سازد دست و پای لنگ و لوک

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم بزم / محفل آیینه نفس پا / قدم / راه عدم/هستی

تلمیحاتِ این غزل

حرم دیر مغان ناقوس مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
محفل: انجمن و بزم؛ مجلسِ یاران و جلوه‌گاهِ شمعِ معشوق.
عمر: زندگانی؛ به اندازه چند نفس کوتاه و ناپایدار شمرده می‌شود.
بزم: مجلسِ شادی و باده؛ نمادِ محفلِ انس و حضور.
رشته: نخ و بند؛ نمادِ پیوند، تعلق و سلسله جان.
انتظار: چشم‌به‌راهی؛ نمادِ کشش و رنجِ عاشق در فراق.
مجنون: دیوانهٔ عشق؛ نمادِ عاشقِ ازخودرفته و رسوای صحرا.
نیستی: عدم و نبودن؛ مرتبه فنا در برابر هستیِ موهوم.

غزل‌های مرتبط

غزل 1845
مباد دامن کس گیرم از غزل 885
نتوان برد زآینهٔ ما غزل 397
آیینهٔ دل داغ جلا ما غزل 997
گرفتار رسوم اندیشهٔ غزل 757
زین عبارات جنون تحقی غزل 438
گرد اندوه دلم دام تم

خوانش و منبع در گنجور ↗