دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1136

به این عجزم چه ز خاک حیاپرورد برخیزد

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ردبرخیزدردیف برخیزددشواری میانه

مگر مشتی عرق از من به جای گرد برخیزد

مگو سهل‌است عاشق را به نومیدی علم‌گشتن

چها زپا نشیند تا یک آه سرد برخیزد

به مقصد برد شور یک‌جرس صد کاروان محمل

مباش از ناله غافل گر همه بی درد بر خیزد

خیال آوارهٔ دشت هوای اوست اجزایم

مبادا حسرتی زین خاک بادآورد برخیزد

در آن وادی که دامان تصرف بشکند رنگم

چو اوراق خزان نقش قدم هم زرد برخیزد

ازین دام تعلق بسکه دشوار است وارستن

تحیر نقش بندد گر نگاهی فرد برخیزد

اگر این است نیرنگ اثر زخم محبت را

نفس از سینه چون صبحم قفس‌پرورد برخیزد

بقدر اعتبار آیینه دارد جوهر هرکس

ز جرات گیر اگر مو بر تن نامرد برخیزد

ز املاک هوس، دل نام کلفت مزرعی دارم

چو زخم آنجا همه‌گر خنده‌کارم درد برخیزد

ز سامان جنون جوش سحر خواهم زدن بیدل

گریبان می‌درم چندان که از من گرد برخیزد

مفاهیمِ این غزل

درد / زخم آیینه دامن / گریبان خیال ناله / آه / آواز نام / اعتبار

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
شور: هیجان و جوش؛ نمادِ بی‌قراریِ عاشقانه و وجد.

غزل‌های مرتبط

غزل 1138
چوگوهر قطره‌ام تاکی غزل 1137
چو شمع از ساز من دیگ غزل 2035
به دل گردی ز هستی یا غزل 1785
دل دیوانه‌ای دارم به غزل 2310
نه تنها ناامید وصل ی غزل 748
چون سحر طومار چاک سی

خوانش و منبع در گنجور ↗