→ دیوانِ بیدل دهلوی

عرض

484 بیت · 484 مصراع · 429 غزل

تعریف

araz

عرض در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عرض شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 484 مصراع، 484 بیت و 429 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عرض (484). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    از نمود خاکسار عشق نتوان داد عرض / رنگ تمثالی مگر آیینه‌گردد توتیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 45 · ganjoor 40,636
  2. 2
    از راه هوس چند دهی عرض محبت‌؟ / مکتوب نبندند به بال مگس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 244 · ganjoor 40,654
  3. 3
    بهشتِ عافیت‌رنگِ جهانِ آبرو باشی / در آغوشِ نفس‌ گر خون کنی عرض تمنا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 449 · ganjoor 40,671
  4. 4
    ز شرم وسوسه دادیم عرض شهرت بیدل / که فکر ما نکند تیره‌ طبع روشن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 558 · ganjoor 40,681
  5. 5
    هزار آبله دادیم عرض لیک چه حاصل / فلک فکند به پا کار دست بستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 579 · ganjoor 40,686
  6. 6
    من و عرض نیاز، از عزت و خواری چه می‌پرسی / که نقش سجده بیش از صدر خواهد آستان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 617 · ganjoor 40,689
  7. 7
    منزلت عرض حضوراست ومقامت اوج قرب / نور خورشیدی به خاک تیره ای مایل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 761 · ganjoor 40,702
  8. 8
    شوق اگر بی‌پرده سازد حسرت مستور را / عرضِ یک‌ خمیازه صحرا می‌کند مخمور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 882 · ganjoor 40,713
  9. 9
    خوش‌نما نبود به پیری عرض‌انداز شباب / لاف‌ گرمی سرد باشد نکهت‌ کافور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 904 · ganjoor 40,714
  10. 10
    عرض هستی در خمار انفعال افتادن است / گردش رنگ است ساغر مجلس تصویر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 926 · ganjoor 40,716
  11. 11
    زروی‌ترش عرض‌پیری مبر / تبه می‌کند سرکه ین شیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 939 · ganjoor 40,717
  12. 12
    از خم ابروی خونریزتو هر جا دم زند / عرض جوهر می‌شود مهر زبان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 959 · ganjoor 40,719
  13. 13
    در آن وادی‌که از خود رفتنم پر می‌زند بیدل / شرر عرض خرام سنگ می‌داند شتابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 1,003 · ganjoor 40,723
  14. 14
    چه‌امکان است فردا عرض شوخی ناتوانش را / مگر حیرت شفیع جرأت ندیشد بیانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,036 · ganjoor 40,727
  15. 15
    شکنج جسم و عرض دستگاه ای بیخبر شرمی / غبارانگیز ازین خاک و تماشاکن تجمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,124 · ganjoor 40,734
  16. 16
    مگذر ازموقع‌شناسی ورنه در عرض نیاز / بیش ازآروغ است‌نفرت آه بی‌هنگام‌را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,222 · ganjoor 40,743
  17. 17
    به عرض هنر لب‌گشودن نشاید / ز چیدن میاشوب جنس دکان را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,473 · ganjoor 40,765
  18. 18
    بود ساز تجرد لازم قطع تعلق‌ها / برش رد به عرض بی‌نیامی تیغ عریان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,498 · ganjoor 40,767
  19. 19
    به عرض ناز معشوقی‌کشید ازگریه‌کار من / سرشک آخر سرانگشت حنایی‌کرد مژگان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,535 · ganjoor 40,770
  20. 20
    عرض شوخی چه دهد نالهٔ محروم اثر / تیغِ بی‌جوهر ما کرد سفید ابرو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,588 · ganjoor 40,775
  21. 21
    به‌ گلشنی‌ که دهم عرض شوخی او را / تحیر آینهٔ رنگ می‌کند بو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,597 · ganjoor 40,776
  22. 22
    عتاب لاله‌رخان عرض جوهر ذاتی‌ست / ز شعله‌ها نتوان بردگرمی خو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,623 · ganjoor 40,778
  23. 23
    درتپشگاه تمنا بی‌کمالی نیست صبر / عرض جوهرشد شکست‌آرزوآیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وایینهرا
    شناسه
    bayt 1,835 · ganjoor 40,797
  24. 24
    راحت دل‌خواهی از عرض‌کمال آزاد باش / تا ز جوهر نشکنی در دیده مو آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وایینهرا
    شناسه
    bayt 1,838 · ganjoor 40,797
  25. 25
    فرش‌نادانی‌ست هرجاآب‌ورنگ‌عشرتی‌ست / ساده‌لوحی داد عرض دستگاه آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهایینهرا
    شناسه
    bayt 1,848 · ganjoor 40,798
  26. 26
    عرض هستی بر دل روشن غبار ماتم است / ازنفسها خانه می‌گردد سیاه آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهایینهرا
    شناسه
    bayt 1,850 · ganjoor 40,798
  27. 27
    طمع در عرض حاجت ذلتی دیگر نمی‌خواهد / گشاد چشم‌کرد ازکاسه مستغنی‌گدایی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییرا
    شناسه
    bayt 1,959 · ganjoor 40,808
  28. 28
    ز جوشِ باده می‌باید سراغ نشئه پرسیدن / همان‌ نیرنگِ بیچونی‌ست عرضِ چون و چند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,111 · ganjoor 40,822
  29. 29
    همه‌جا عرضِ سبک‌روحیِ شبنم داریم / دل سنگین نشود همچو گُهر لنگر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,152 · ganjoor 40,825
  30. 30
    هر گلی‌ کز نوبهار کام دل آید به عرض / باغبانش خرمن آراید به دوران شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,333 · ganjoor 40,841

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه