دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2384

بیگانه وضعیم یا آشناییم

وزن مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)قافیه اییمدشواری دشوارتر

ما نیستیم اوست او نیست ماییم

پنهانتر از بو در ساز رنگیم

عریانتر از رنگ زیر قباییم

پیدا نگشتیم خود را چه پوشیم

پنهان نبودیم تا وا نماییم

پیش که نالیم داد از که خواهیم

عمریست با خویش از خود جداییم

هر سو گذشتیم پیدا نگشتیم

رفتار عمریم بی‌نقش پاییم

این کعبه و دیر تا حشر باقیست

ما یک دو دم بیش دیگر کجاییم

تنگی فشرده‌ست صحرای امکان

راهی نداربم دل می‌گشاییم

نفی دویی بود علم تعین

تا خاک گشتیم گفتیم لاییم

فکر دویی چیست ما و تویی کیست

آیینه‌ای نیست ما خود نماییم

سیر دو عالم کردیم لیکن

جایی نرفتیم کز خود برآییم

گر بحر جوشید، ور قطره بالید

ما را نفهمید جز ما که ماییم

اظهار هر چند غیر از عرق نیست

در پیش بیدل آب بقاییم

مفاهیمِ این غزل

پیدایی / اظهار نفس / دم آیینه فکر / معنی عدم/هستی موج / دریا

تلمیحاتِ این غزل

کعبه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
پیدا: آشکار و نمایان؛ ظهورِ حق در برابرِ نهان و پنهان.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.
قطره: دانه آب؛ نماد فردِ ناچیز که در دریای هستی محو می‌گردد.

غزل‌های مرتبط

غزل 2387
عمری‌ست به صحرای طلب غزل 2383
اسمیم بی‌مسمی دیگر چ غزل 2388
گر ما گوییم، ماکجایی غزل 1364
محفل هستی به تحریک د غزل 2635
این چه طاووسی نازست غزل 2385
چون کاغذ آتش زده مهم

خوانش و منبع در گنجور ↗