دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2264

نی قابل سودم نه سزاوار زیانم

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه انمدشواری نسبتاً آسان

چون صبح غباری به هوا چیده دکانم

عمری‌ست چو گردون به کمند خم تسلیم

زه در بن گوش که کشیده است کمانم

غیر از دل سنگین تو در دامن این‌کوه

یک سنگ ندیدم که ننالد ز فغانم

هستی نه متاعی‌ست که ارزد به تکلف

دل می‌کشد این بار و من از شرم گرانم

موج‌گهر از دوری دریا به که نالد

فریاد که در کام شکستند زبانم

چون رنگ فسردن اگرم دست نگیرد

بالی که ندارم به چه آهنگ فشانم

چون پیر شدم رستم از آفات تعین

در قد دوتا بود نهان خط امانم

مستان بخروشیدکه من نیز به تکلیف

پیغام دماغی به شنیدن برسانم

حرفم همه زان نرگس میخانه پیام است

گر حوصله‌ای هست ببوسید دهانم

نامنفعلی منفعل زندگی‌ام کرد

چندان نشدم آب که گردی بنشانم

بیدل نکند موج گهر شوخی جولان

در سکته شکسته‌ست قدم شعر روانم

مفاهیمِ این غزل

موج / دریا دل / قلب نفس / دم آب / شبنم عجز / فقر دامن / گریبان

تلمیحاتِ این غزل

رستم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.
دریا: پهنه بزرگ آب؛ کنایه از گستردگی، بی‌کرانی یا اصل وحدت.

غزل‌های مرتبط

غزل 2265
هر چند درین مرحله بی غزل 2470
ظلم است به تشویشِ دل غزل 375
فال تسلیم زن و شوکت غزل 2302
کباب عافیتم بیدماغ ا غزل 1263
آهی به هوا چتر زد و غزل 1391
عشاق گر از سبحه و زن

خوانش و منبع در گنجور ↗