دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1507

روزی که عشق رنگ جهان نقش بسته بود

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ستهبودردیف بوددشواری میانه

تقدیر، نوک خامهٔ صنعت شکسته بود

عیش و غمی که نوبر باغ تجدد است

چندین هزار مرتبه ازیاد جسته بود

خاک تلاش کرد به سر، خلق بی‌تمیز

ورنه غبار وادی مطلب نشسته بود

این اجتماع وهم بهار دگر نداشت

رنگ پریدهٔ گل تحقیق دسته بود

ربط کلام خلق نشد کوک اتفاق

تاری که داشت ساز تعین گسسته بود

عمری‌ست پاس وضع قناعت وبال ماست

وارستگی هم از غم دنیا نرسته بود

کس جان به در نبرد زآفات ما و من

سرها فکنده دم تیغ دو دسته بود

دیدیم عرض قافلهٔ اعتبارها

جمعیتی که داشت همین بار بسته بود

بیدل نه رنگ بود و نه بویی در چمن

رسوایی به چهره عبرت نشسته بود

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار رنگ / بی‌رنگی دنیا-بازی / بازی دنیا خلق غبار / سایه عرض

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1486
دیده را مژگان بهم آو غزل 1517
به نظم عمرکه سر تا س غزل 1497
ماضی ومستقبل این بزم غزل 1505
یک دو دم هنگامهٔ تشو غزل 1495
شب که از جوش خیالت ب غزل 1494
روزی که بی تو دامن ض

خوانش و منبع در گنجور ↗