→ دیوانِ بیدل دهلوی

نگین

218 بیت · 220 مصراع · 187 غزل

تعریف

negin

نگین در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با نگین شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: سنگِ انگشتری؛ نمادِ مرکزِ نشان، نام و مهرِ معنا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 220 مصراع، 218 بیت و 187 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: نگین (220). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    تا به‌کی باشی قفس فرسودهٔ شان نگین / ای خوش آن نامی ‌که نقشش نیست بهتان نگین
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اننگین
    شناسه
    bayt 29,413 · ganjoor 44,637
  2. 2
    گر قناعت را توانی داد سامان نگین / پشت ناخن نیز دارد در کفت شان نگین
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اننگین
    شناسه
    bayt 29,426 · ganjoor 44,638
  3. 3
    نگین شهرتی می‌خواست اقبال جنون من / ز چندین کوه کردم منتخب سنگ ملامت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 732 · ganjoor 40,699
  4. 4
    وداع آرایش نگین‌ کن‌، ز شرم دامان حرص چین‌ کن / مزن به سنگ از جنون شهرت چو نام عنقا وقار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 845 · ganjoor 40,709
  5. 5
    خیال جان‌کنی ظلم است بر طبع سبکروحان / به چاه افکنده‌ای چون نام از نقب نگین خود را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینخودرا
    شناسه
    bayt 857 · ganjoor 40,710
  6. 6
    منعم از نقش نگین جوی خیالی می‌کند / مفت حسرتها اگر سیراب سازد نام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,211 · ganjoor 40,742
  7. 7
    ای‌خسیس ازسازشهرت هم‌نوایت پست‌ماند / از نگین کنده خوش درگورکردی نام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,241 · ganjoor 40,744
  8. 8
    خاتم ملک سلیمانم ولی تمییز خلق / کم بهاتر از نگین‌کنده می‌گیرد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندهمیگیردمرا
    شناسه
    bayt 1,283 · ganjoor 40,748
  9. 9
    بی‌سخن باید شنیدن چون نگین نام مرا / زخم دل چندین زبان داده‌ست پیغام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,350 · ganjoor 40,755
  10. 10
    نشانها نقش بر آب است در معمورهٔ امکان / نگین بیهوده در زنجیر دارد نام شاهان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانرا
    شناسه
    bayt 1,550 · ganjoor 40,771
  11. 11
    خاتم فولاد را از رنگ‌گل بندد نگین / آنکه با آن جلوه سازد روبروآیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وایینهرا
    شناسه
    bayt 1,831 · ganjoor 40,797
  12. 12
    از نقب سنگ‌، نقش نگین فتح باب یافت / ای نامجو! تو هم ره زیرِ زمین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,026 · ganjoor 40,814
  13. 13
    شهرت‌پرستی وهم تا چند باید اینجا / نقش نگین رها کن ای نامدار عنقا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارعنقا
    شناسه
    bayt 2,034 · ganjoor 40,815
  14. 14
    مپسند جزبه رهن تغافل پیام ما / لعل ترا نگین نگرفته‌ست نام ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,426 · ganjoor 40,850
  15. 15
    در ملک نیستی‌چه تصرف‌کندکسی / عنقاگم است در پی نام نگین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,723 · ganjoor 40,876
  16. 16
    شهرت نوایی هوس نام‌، سرمه خوست / چینی به مورسید زنقش نگین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,727 · ganjoor 40,877
  17. 17
    اگر طالع به‌کام توست منشین ایمن از مکرش / ز گردون زهر در زیر نگین دارند اخترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,190 · ganjoor 40,919
  18. 18
    شهرهٔ عالم شدن مشکل بود بی‌دردسر / روز و شب چین بر جبین دارد نگین از نام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,323 · ganjoor 40,931
  19. 19
    گل کند در وحشت دردسر فرماندهی / چون شرر از سنگ ریزد زین نگین‌ها نام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,332 · ganjoor 40,932
  20. 20
    به نام شهرت اقبال زندگی نفروشی / که زهر در بن دندان نهفته‌اند نگین‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ینها
    شناسه
    bayt 3,485 · ganjoor 40,945
  21. 21
    چو بیدل آنکه مهر رخت دلنشین اوست / نقش نگین نمی‌شودش حرف کینه‌ها
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینهها
    شناسه
    bayt 3,528 · ganjoor 40,949
  22. 22
    همیشه سنگدلان‌اند نامدار طرب / ز خنده نقش نگین را به هم نیاید لب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,716 · ganjoor 40,968
  23. 23
    تا به بحر شوق چون گرداب دارم اضطراب / نیست نقش خاتم من جز نگین پیچ و تاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,764 · ganjoor 40,972
  24. 24
    نفس زدیم به شهرت عدم برون آمد / دگر چه نقش تراشد نگین به نام حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امحباب
    شناسه
    bayt 3,909 · ganjoor 40,983
  25. 25
    پیام داشت به عنقا خط جبین حباب / که‌گرد نام نشسته است بر نگین حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینحباب
    شناسه
    bayt 3,913 · ganjoor 40,984
  26. 26
    بیدل خراش چهرهٔ اقبال شهرت است / عبرت زکارخانهٔ نقش نگین طلب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینطلب
    شناسه
    bayt 4,330 · ganjoor 41,020
  27. 27
    هرچه‌کم‌کردیم از خبث اعتبار ما فزود / کاهش جزو نگین شهرت فروش نامهاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,716 · ganjoor 41,055
  28. 28
    چون سیهی دولت به‌کسی نیست مسلم / پیداست‌که هر نقش نگین نقش برآب است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباست
    شناسه
    bayt 5,080 · ganjoor 41,083
  29. 29
    چون نقش نگین‌، مسند اقبال‌ میارای / ای خفته فروتر ز زمین این چه نشست است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستاست
    شناسه
    bayt 5,140 · ganjoor 41,088
  30. 30
    نیک و بدم از بخت بدانجام سفید است / چندان‌ که سیاه است نگین نام سفید است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امسفیداست
    شناسه
    bayt 5,284 · ganjoor 41,101

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه